Presentación:A Banda de Música do Carballiño (1877–1965)
Síntese dun informe histórico-cultural
O informe realiza un achegamento histórico-cultural á Banda de Música do Carballiño, fundada en 1877, destacando o seu papel como institución educativa, social e cultural no contexto do bandismo galego do interior.
Desde finais do século XIX, a banda integrouse nunha ampla rede comarcal de formación musical, converténdose nun referente estable e recoñecido. A súa municipalización en 1887 consolidouna como servizo público, asumindo funcións de interpretación musical e de ensino gratuíto á mocidade, o que a situou como unha auténtica escola popular de música.
Ao longo do primeiro terzo do século XX, a Banda do Carballiño mantivo unha actividade continuada e acadou prestixio máis alá do ámbito local, participando en certames e obtendo recoñecementos. Neste contexto destaca a figura de Xosé Antonio Rodríguez Puga, músico, director e pedagogo carballiñés, premiado polo Conservatorio Nacional, feito que supón un recoñecemento de especial relevancia para unha tradición musical nacida no ámbito das bandas populares.
OS MELLORES ESTABLECEMENTOS
A Guerra Civil e a posguerra interromperon esta traxectoria, provocando unha perda progresiva de medios e apoio institucional. Con todo, o legado histórico da Banda de Música do Carballiño permanece como parte esencial do patrimonio cultural inmaterial da vila.
Informe elaborado por Delio Pousa Rodríguez. Xaneiro 2026
Presidente da ANPA do Conservatorio do Carballiño
1. Introdución.
Este texto non pretende ser unha historia definitiva nin exhaustiva, nin tampouco un exercicio de autoridade académica. Trátase máis ben dun achegamento histórico-cultural, elaborado desde a paixón pola memoria das bandas de música e desde o respecto ás fontes dispoñibles, consciente de que o fenómeno do bandismo galego —e en particular o da Banda do Carballiño—admite aínda estudos máis amplos e rigorosos.
O obxectivo principal é poñer en valor a Banda de Música do Carballiño como institución educativa, social e cultural, integrada nun proceso histórico máis amplo:
- A expansión das bandas de música na Galicia interior durante os séculos XIX e comezos do XX,
- Nun contexto de modernización social, aposta pola educación pública, políticas activas de formación popular e creación dunha cultura musical compartida,
-Valores que, con dificultades e transformacións, a banda segue representando hoxe como institución simbólica e identitaria da vila.
2. O bandismo galego interior e a comarca do Carballiño
Os estudos sobre o bandismo galego —especialmente os de Enrique Iglesias Alvarellos, sintetizados por autores posteriores como Camilo Otero Doval— demostran que as bandas de música non foron un fenómeno exclusivamente urbano nin burgués. Pola contra, as comarcas do interior de Galicia desenvolveron unha densa rede de bandas populares, moitas delas ligadas aos concellos, ás parroquias ou a iniciativas veciñais.
No seu capítulo Las bandas de música en las provincias de Lugo y Ourense durante el siglo XIX, Camilo Otero Doval sinala que o Carballiño constitúe un núcleo comarcal de especial relevancia, rodeado doutras formacións musicais que conforman un auténtico ecosistema cultural.
Na comarca documentamos:
- Banda de Feás (Boborás, 1871), fundada por Pablo Sieiro, continuada polo seu fillo José Sieiro Meixe, exemplo dunha saga familiar que transmite música, oficio e disciplina xeracionalmente.
- Banda de Música do Carballiño (1877), núcleo principal comarcal.
- Banda de Maside (1893), que chegou a duplicar efectivos ata acadar arredor de trinta músicos, destacando pola súa estabilidade no tempo.
- Banda de Cotelas – San Cristovo de Cea (1897), de carácter máis modesto pero significativa no seu ámbito.
- Banda da Xesta (1954), cunha personalidade sonora propia e estreitas relacións coa de Cea.
- Ademais, agrupacións efémeras en parroquias e vilas próximas, hoxe dificilmente documentables.
Este tecido demostra que a música de banda era un feito social estruturante, non anecdótico.
3. Fundación da Banda do Carballiño (1877) e primeiros directores
Segundo a síntese comarcal recollida por Sara Seoane Abelenda na súa tese El saxofón en las bandas de música gallegas en el siglo XIX (pp. 217-218), baseada na obra de Iglesias
Alvarellos, a Banda do Carballiño fundouse en 1877, sendo unha das máis temperás da Galicia interior.
O primeiro director coñecido foi Lugardo (ou Lugardo López), cuxa labor sería continuada por Teixidó e por José Antonio Rodríguez. Esta cadea directiva temperá revela continuidade pedagóxica e método.
A prensa do momento recoñece xa entón o seu nivel artístico. No certame das festas de San Roque en Ourense (23 de agosto de 1893), o xornal El Criterio Gallego escribe:
«Increíble parece que veinte músicos tan solo que componen la banda carballinesa sepan interpretar tan magistralmente las más difíciles composiciones… con razón puede enorgullecerse su director el señor Teixidó de la gran altura a que ha sabido poner la tan justamente laureada banda».
Este fragmento é clave: fala de repertorio difícil, disciplina, afinación e autoridade musical.
4. Municipalización (1887): música como servizo público e escola popular
Un fito fundamental prodúcese o 23 de xuño de 1887, cando o Concello do Carballiño nomea a
D. Manuel Chamuchín director da banda, asignándolle soldo e establecendo obrigas que van máis alá da interpretación musical.
Segundo recolle Pero Meogo na súa crónica A longa e triste historia da Banda Municipal do Carballiño (Orcellón, nº 3, 1981):
- a banda debía actuar gratuitamente nos actos oficiais e festas,
- e, de maneira crucial,o director estaba obrigado a impartir clases de balde á mocidade.
Isto converte á banda nun servizo público municipal, nunha auténtica escola popular de música accesible a tódala mocidade . A música pasa así a ser ferramenta de ascenso cultural e cohesión social.
5. Continuidade, premios e vida musical (1900–1930)
A comezos do século XX a banda mantén actividade estable. En abril de 1910 o Concello volve sacar a praza de director, sinal de continuidade institucional.
En 1911, El Miño (26-02-1911) recolle un premio a “Lutgardo López”, recoñecemento público que apunta á persistencia dunha escola directiva sólida.
En 1930, no certame da Virxe do Portal en Ribadavia, a Banda do Carballiño, dirixida por Teixidó, obtén o primeiro premio, dotado con 1.000 pesetas e unha batuta artística, segundo Vida Gallega (nº 404, 20-10-1930). A banda consolida así un prestixio que transcende a vila.
6. Xosé Antonio Rodríguez Puga: música, ensino e comarca
Un dos nomes centrais desta historia é Xosé Antonio Rodríguez Puga, carballiñés nado en Porto de Eguas, músico completo e pedagogo.
Segundo El Correo Gallego (23-01-1945), foi:
«…excelente compositor, premiado polo Conservatorio Nacional».
Rodríguez Puga tocaba requinto, clarinete e saxofón, e non só dirixiu a Banda do Carballiño, senón que formou e organizou bandas na contorna, especialmente:
· A Xesta (Lalín),
- Cea,
· Feás,
creando unha auténtica rede comarcal de ensino musical.
Sobre A Xesta, Iglesias Alvarellos recolle testemuños que destacan o coidado das madeiras e a calidade sonora, así como a confraternidade coa Banda de Cea, ata o punto de compartir músicos. Esta cooperación desmonta a idea de rivalidade e revela unha cultura musical solidaria.
7. A banda como espazo público: música para o pobo
Crónicas como a de El Pueblo Gallego (17-09-1933) describen concertos na Praza Maior , espazo central da vila, con templete, repertorio esixente e público numeroso.
A banda actúa como un auditorio ao aire libre, levando música culta ao pobo, nun tempo no que asistir a un concerto era tamén un acto educativo e cívico.
8. A Banda do Carballiño como patrimonio cultural
Polo seu papel continuado como:
- escola musical,
- espazo de socialización,
- instrumento de representación colectiva,
- e transmisora de valores educativos,
a Banda do Carballiño forma parte do patrimonio cultural inmaterial da vila, non só pola música producida, senón polo que significou e significa para xeracións enteiras.
9. O apagón (1936–1945) e a decadencia posterior
A Guerra Civil e a posguerra provocan un apagón profundo:
- censura,
- mobilización de músicos,
- perda de arquivos,
- precariedade institucional.
Este apagón non é só hemerográfico, senón estrutural. A páxina de El Correo Gallego do 23 de xaneiro de 1945, co falecemento de Rodríguez Puga, funciona como acta pública de peche dun ciclo histórico.
A crónica de La Región (3-10-1965) é especialmente reveladora. Nela, ao falar da Banda de Carballiño, alúdese á falta de medios, á necesidade de apoio municipal e á perda do pulo doutros tempos. Xa non se fala de premios nin de expansión, senón de supervivencia. É a proba escrita dunha decadencia institucional, froito do abandono e da falta de financiamento local.
10. Fontes e autores
- Enrique Iglesias Alvarellos, Bandas de música de Galicia. Obra de referencia fundamental.
- Sara Seoane Abelenda, El saxofón en las bandas de música gallegas en el siglo XIX. Tese doutoral.
- Camilo Otero Doval, Las bandas de música en las provincias de Lugo y Ourense durante el siglo XIX.
- Pero Meogo, “A longa e triste historia da Banda Municipal do Carballiño”, Orcellón nº 3 (1981).
- El Criterio Gallego (23-08-1893).
- El Miño (26-02-1911).
- Vida Gallega nº 404 (20-10-1930).
- El Pueblo Gallego (17-09-1933).
- El Correo Gallego (23-01-1945).
- La Región (3-10-1965).
Delio Pousa Rodríguez
Presidente da Anpa do Conservatorio do Carballiño. xaneiro 2026
