O carballiñés e ex-Fiscal Superior de Galicia Carlos Varela ofrece aos lectores de Badalnovas este artigo:
Andalucía vive unha terrible traxedia, con varios mortos. A causa, segundo as primeiras investigacións, pode ter relación coas fugas dun cable eléctrico.
Cada verán, os incendios forestais regresan con dramática puntualidade á península ibérica. A resposta pública adoita repetirse tamén: reforzo dos medios de extinción, chamamentos á prudencia e peticións de endurecemento das penas para quen provoca o lume. Con todo, Portugal decidiu dar un paso máis. Despois dos devastadores incendios do 2017 iniciou unha profunda revisión da súa resposta penal e penitenciaria aos incendiarios forestais. O resultado é, probablemente, o modelo máis avanzado de Europa nesta materia. Abandona unha visión exclusivamente punitiva para construír unha estratexia integral baseada en tres piares: o control preventivo mediante vixilancia electrónica, a rehabilitación especializada do delincuente e a reparación ambiental do dano causado.
A primeira destas medidas foi a utilización da pulseira electrónica para determinados condenados por incendio forestal. A lexislación portuguesa permite que persoas condenadas por este delito cumpran determinadas fases da pena ou das medidas de execución penal sometidas a permanencia obrigatoria no domicilio durante os meses de maior risco de incendios. O obxectivo non é só controlar o cumprimento da condena, senón impedir fisicamente que o condenado poida acceder ás zonas forestais precisamente cando existe un maior perigo.
A eficacia preventiva desta medida foi defendida con especial contundencia pola directora dos Servizos de Vixilancia Electrónica da Direção-Geral de Reinserção e Serviços Prisionais, Conceição Condeça. Considera que a pulseira electrónica constitúe un recurso «muito valioso» para o sistema xudicial. Segundo explicou, sería conveniente ampliar a súa aplicación, especialmente durante a liberdade condicional e a suspensión da pena, xa que manter ao condenado obrigado a permanecer no domicilio durante a época crítica reduce as oportunidades de reincidencia. A iso engádese unha evidente vantaxe económica: mentres unha praza penitenciaria supera os sesenta euros diarios, o custo da supervisión mediante pulseira electrónica apenas supera os oito euros por día.
A segunda gran innovación entrou en funcionamento en xullo do 2026 coa implantación do Programa de Reabilitação para Incendiários, desenvolvido pola Direção-Geral de Reinserção e Serviços Prisionais. Trátase do primeiro programa penitenciario da península ibérica especificamente destinado a autores de incendios forestais. A súa creación responde a unha constatación criminolóxica esencial: non todos os incendiarios responden ao mesmo perfil nin actúan polos mesmos motivos. Xunto aos escasos casos de auténtica piromanía conviven incendios motivados por conflitos persoais, impulsividade, problemas emocionais, vinganzas ou consumo de alcohol. En consecuencia, o tratamento debe adaptarse ás necesidades de cada condenado.
O programa estrutúrase sobre unha avaliación individual do risco e unha intervención cognitivo-conductual que aborda a comprensión da conduta incendiaria, a modificación das distorsións cognitivas, o control da impulsividade, a regulación emocional, a resolución pacífica dos conflitos e a elaboración dun plan persoal de prevención da reincidencia. Curiosamente, os proxectos piloto desenvolvidos entre o 2019 e o 2022 demostraron que a intervención grupal non resultaba suficientemente eficaz, optándose finalmente por un tratamento individualizado conforme aos principios do modelo internacional Risk-Need-Responsivity, considerado hoxe o estándar máis avanzado na rehabilitación de delincuentes.
Pero a terceira innovación portuguesa resulta, probablemente, a máis novidosa desde unha perspectiva ambiental. A reforma do Código Penal publicada o 13 de xuño de 2026 incorporou unha dimensión claramente restaurativa á resposta fronte aos incendios forestais. A nova regulación permite que determinados condenados participen en actividades de recuperación do territorio afectado, incluíndo labores de limpeza de montes, eliminación de biomasa, mantemento de faixas de protección e outras actuacións de prevención e restauración forestal.
A filosofía que inspira esta reforma representa un cambio profundo na maneira de entender a execución penal. O condenado deixa de ser un mero destinatario dunha sanción para converterse tamén nun suxeito activo de reparación do dano ambiental que contribuíu a provocar. A pena non só castiga, senón que busca restaurar o equilibrio ecolóxico alterado polo delito.
Esta orientación conecta plenamente coa evolución do dereito penal ambiental europeo e coa crecente importancia que a UE atribúe ás medidas de restauración dos ecosistemas danados. Ao mesmo tempo, reforza o principio constitucional de reeducación e reinserción social, facendo compatible a protección do medio ambiente coa finalidade resocializadora da pena.
A experiencia portuguesa merece unha reflexión serena. O noso Código Penal contempla penas severas para os delitos de incendio forestal e a lexislación penitenciaria dispón de instrumentos suficientes para desenvolver programas específicos de tratamento. Tamén sería posible potenciar a utilización da vixilancia electrónica en determinados supostos e deseñar programas de traballos en beneficio da comunidade orientados á restauración ambiental das zonas forestais, integrando estas actuacións nos programas individualizados de tratamento penitenciario.
España e Portugal comparten un mesmo espazo climático, forestal e ambiental. Comparten tamén un risco crecente de incendios favorecido polo abandono do medio rural, a acumulación de biomasa e o cambio climático. Resulta, por iso, razoable preguntarse se tamén deberían compartir unha política criminal máis moderna e eficaz.
A experiencia portuguesa demostra que a loita contra os incendios forestais non remata coa condena do incendiario. Comeza precisamente nese momento. Porque a verdadeira protección do monte non depende só da severidade das penas, senón da capacidade do sistema para evitar que quen un día prendeu lume volva facelo. Nesa combinación de prevención, rehabilitación e reparación ambiental reside a gran lección que Portugal ofrece hoxe ao conxunto da península ibérica.
OS MELLORES ESTABLECEMENTOS
Outros artigos de Carlos Varela:
A opinión de Carlos Varela (ex-Fiscal Superior de Galicia): “Menores e redes sociais”
A opinión de Carlos Varela (ex-Fiscal Superior de Galicia): “A Intelixencia Artificial vai ás urnas”
A opinión de Carlos Varela (ex-Fiscal Superior de Galicia): “Noticias falsas: o poder das mentiras”
Carlos Varela García :
- Licenciado en Dereito pola Universidade de Santiago de Compostela. (promoción 1974-1979)
- Ingresou, por oposición, na carreira Fiscal en maio de 1.985
- Comezou seu exercicio profesional na Fiscalía de Vigo, onde foi Fiscal de protección de menores e de delitos económicos.
- Fiscal Superior de Galicia desde xuño de 2004 a marzo de 2015
- Na actualidade é fiscal no Tribunal Superior de Xustiza de Galicia
DISTINCIÓNS :
- Premio Lois Peña Novo polo uso profesional do galego
(2001) - Fillo adoptivo de Cangas do Morrazo (2009)
- Premio Dolores Llopiz do Colexio Oficial de Psicólogos de
Galicia (2010) - Premio Freire Carril da Asociación Agromadas de Seixalvo (2013)
- Premio Cereixa de Ouro da parroquia viguesa de Beade
(2013) - Premio Arenteira do Carballiño (2014)
- Premio Agradecemento da Asociación Daravelo de Cangas
(2019)
Esta é unha pequena relación de distincións. Cabe destacar a firme defensa do uso da lingua galega no ámbito xurídico e público levada a cabo por Carlos Varela durante o seu exercicio profesional. Esta postura, fundamentada no marco legal, foi recoñecida de forma expresa polo Tribunal Supremo, que no seu día felicitou ao entón Fiscal Superior de Galicia pola presentación dun recurso escrito en galego, valorando tanto a lexitimidade como o rigor xurídico do mesmo ( https://www.lavozdegalicia.es/noticia/galicia/2021/09/28/span-langgl-tribunal-supremo-felicita-ao-fiscal-carlos-varela-recurso-escrito-galegospan/00031632848628980364346.htm )
Este feito non só subliña o seu compromiso cos dereitos lingüísticos e a identidade cultural de Galicia, senón que tamén evidencia un profundo coñecemento da legalidade vixente e unha destacable valentía profesional na defensa de principios fundamentais.
