Que os patos non paguen o pato
Pequenas lagoas, gran biodiversidade
As pequenas lagoas e os humidais temporais non só actúan como grandes reservas de biodiversidade esenciais para especies ameazadas de anfibios, invertebrados e plantas acuáticas, senón tamén como hábitats de mamíferos e aves acuáticas que necesitan estas charcas como parte do complexo mosaico de humidais que utilizan ao longo do ano.
Un dato que ilustra ben a súa relevancia: moitas especies non dependen tanto dos grandes humidais como destas pequenas lagoas temporais que, con todo, non contan con ningunha figura de protección legal.
No conxunto das lagoas e humidais temporais atopamos plantas acuáticas e anfibias capaces de completar o seu ciclo vital en poucos meses, aproveitando a auga antes de que a charca diminúa moito de nivel ou se seque. Especies de macrófitos e comunidades de plantas anuais raras e endémicas atopan aquí o seu refuxio, convertendo estas balsas en verdadeiras arcas botánicas.
En conxunto, as lagoas e os humidais temporais funcionan como unha rede de microreservas que sostén cadeas tróficas completas, ofrece refuxio a especies que non poden sobrevivir en ningún outro hábitat, e manteñen a biodiversidade de territorios enteiros a un custo ecolóxico moi baixo. O seu pequeno tamaño, lonxe de restar importancia, faias máis doadas de crear e recuperar, converténdoas nunha ferramenta de conservación especialmente valiosa.
Os humidais do Carballiño: unha rede moi fráxil
No municipio do Carballiño son só media ducia as pequenas lagoas e humidais temporais inventariados: o encoro de Bouteiro (Sagra), a lagoa de Veiga, a lagoa de Varille, a lagoa de As Barcias, o encharcamento do Carrás (Avda. Ourense, 30) e os encharcamentos que se producen no rego dá Uciera. De todos eles, unicamente o primeiro conta con protección legal, ao estar incluído no Inventario de Zonas Húmidas de Galicia.
Esta escaseza fai que cada lagoa sexa irreemplazable. Nas lagoas de Veiga, As Barcias e Avenida de Ourense puiden constatar persoalmente a presenza de patos, e na última mesmo o seu uso como zona de cría, o que confirma o valor real destes espazos para a fauna local.
As obras en As Barcias: unha afección que non é menor
Nestes días están a levarse a cabo obras de urbanización na zona de As Barcias que afectan directamente á lagoa. Trátase da construción dun camiño peonil que bordea todo o prado, formando un anel xunto ao paseo asfaltado que discorre paralelo ao río Arenteiro.
Máis aló do trazado, as obras provocaron intervencións morfolóxicas de calado:
- – A formación de importantes noiros que non só alteran a morfoloxía do terreo senón que incluso invaden a liña de inundación da lagoa.
- – A introdución de elementos de deseño urbano —como a fileira de bloques de granito que bordea o camiño— impoñen unha xeometría lineal allea á configuración irregular do terreo e á paisaxe natural da lagoa e do parque.
- – A creación dun camiño cun firme de saburra impermeable que sela o chan converte o bordo natural da lagoa nunha senda de trazado urbano.
- – A eliminación dunha levada, pode que centenaria, que conducía a auga do manancial ata a parte central da lagoa, substituída por unha tubería que desagua nun extremo da mesma, alterando o réxime hídrico histórico do humidal.
- – A rotura do muro que forma a represa da mina, afectando a este elemento patrimonial.
A construción dun camiño no bordo dunha pequena lagoa ou humidal temporal non é unha afección menor: actúa directamente sobre os mecanismos que fan funcionar ao ecosistema, e os seus efectos son a miúdo irreversibles sen unha restauración eficiente.
Que se pode e se debe facer
A ciencia aplicada á conservación de humidais ofrece solucións concretas e de baixo custo. A máis importante é establecer un cinto de protección de entre 5 e 10 metros de ancho, ao redor da zona de máxima inundación, que actúe como refuxio de fauna.
Na zona chaira, é preciso construír un dique de terra, na parte exterior do cinto de protección, de polo menos un metro e medio de altura, revestido de vexetación natural de carácter espiñento, co fin de evitar o acceso. Ademáis, dado que o novo camiño discorre por enriba do nivel natural da lagoa, os usuarios quedarán sobre a liña visual do humidal, o que xera unha perturbación continuada para a fauna. Para corrixilo, é necesario plantar unha franxa de vexetación densa entre o camiño e a auga, utilizando especies autóctonas de ribeira nos bordos máis húmidos, e silveiras como capa arbustiva baixa e densa. Como a pantalla vexetal tarda varios anos en ser efectiva, convén combinala desde o principio con medidas de ocultación inmediata.
Unha oportunidade para facer as cousas ben
As pequenas lagoas e os humidais temporais son, dentro do patrimonio natural do concello do Carballiño, un recurso escaso e de alto valor ecolóxico. A súa fraxilidade non é un argumento para resignarse a perdelos: é precisamente a razón pola que necesitan unha atención institucional explícita. O concello ten na súa man converter esta escaseza nunha oportunidade, poñendo en marcha accións concretas:
- – Promover actuacións de conservación, restauración e mantemento dos enclaves existentes: restauración e limpeza, dotación de cintos vexetais de protección uo recuperación de elementos patrimoniais como a levada de As Barcias.
- – Solicitar á Consellería de Medio Ambiente, Territorio e Vivenda a declaración de espazos naturais de interés local dos humeadas presentes no concello, por ser meredores de protección pola singularidade dos seus valores naturais, así como a aprobación das súas Normas de Conservación e de Xestión. (Art. 22 da Ley 5/2019, de protección Natural e da Biodiversidade).
- Crear novas lagoas como elemento de regulación de augas pluviais do futuro polígono industrial, na contorna do Carrás, transformándoas nun activo ambiental e paisaxístico de primeira orde para o municipio.
A natureza non urbanizada non é un problema para resolver, senón un patrimonio para custodiar. O territorio non é só o que se constrúe, senón tamén o que se decide non destruír.
Nin que dicir ten que calquera actividade que se desenvolva na contorna da lagoa de As Barcias debe ser respectuosa coa súa sensibilidade ambiental. Vulnerala non é un erro de xestión; simplemente é unha irresponsabilidade.
O Carballiño ten moi poucas lagoas. Cada unha que se perde non se recupera. A decisión de coidalas é, ao final, unha determinación sobre que tipo de concello se quere deixar aos nosos fillos.
O Carballiño, abril de 2026
OS MELLORES ESTABLECEMENTOS
Outros artigos de Pablo Álvarez Guillén:
Pablo A. Guillén: “A Ínsua dos Poetas e o Parque do Carballiño: un encaixe necesario”.
Pablo A. Guillén: “¿Puede la Agenda Urbana cambiar el rumbo de la comarca de Carballiño? (II)”
Pablo A. Guillén: “¿Puede la Agenda Urbana cambiar el rumbo de la comarca de Carballiño? (I)”
Pablo A. Guillén: “Historia de una ambición desmedida”
Pablo A. Guillén: “O ano do xílgaro”
Pablo A. Guillén: “Estado do metabolismo urbano do Carballiño”
Pablo A. Guillén: “Os documentos para a ampliación do parque empresarial”
Pablo A. Guillén: “Facerse trampas ao solitario”
Pablo A. Guillén: “Benvida ao novo Presidente da Deputación”
Pablo A. Guillén: “Consolidar o éxito da Festa do Pulpo”
Pablo A. Guillén: “A maior Romaria de Galicia “
Pablo A. Guillén: “Carballiño 14.000 + 13.000″
Pablo A. Guillén: “A obrigación de pagar pola xestión do lixo ”
Pablo A. Guillén: “Unha ferramenta para artellar acordos”
A “Parada de Autobús Intermodal”
O plan especial de seca: un plan moi especial
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (VII): “mobilidade segura e confortable”
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (V): As infraestruturas verdes.
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (IV): A auga, ese ben escaso e moi valioso
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (II): Gozar dunha atmósfera saudable
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (I): Gozar de confort sonoro
Otras consideraciones medioambientales para la ampliación del Polígono Industrial
Las alternativas para la ampliación del polígono industrial
La ampliación del polígono industrial en información pública
Ahorro de energía en el alumbrado público
Ahorro energético en comunidades de vecinos
El protocolo de colaboración para el nuevo Centro de Salud
Chega o contedor de lixo de cor castaño ás nosas rúas
Un Centro de Salud amigable en un Carballiño saludable
Carballiño: Puerto seco de Galicia
Las claves medioambientales y sociales para la ampliación del Polígono Industrial
La ampliación del Polígono y el Paisaje
La ampliación del Polígono y el ciclo hídrico
La ampliación del polígono y el patrimonio natural
Consideraciones sobre el agotamiento de suelo empresarial
El poligono industrial de Maside
Síntese do modelo urbano “Carballiño Saudable 2030”
