Non todo é o que parece
O interese pola sustentabilidade chegou ao ámbito do consumo fai xa bastante tempo e, desde entón, non para de crecer. Segundo un informe de Amazon, no que participaron 2.000 adultos, o 81% dos españois prefire comprar produtos sostibles. Esta tendencia reflicte unha maior concienciación sobre o impacto ambiental das compras e unha vontade de contribuír a un futuro máis “verde” (Hábitos de compra sostible en España, elaborado por OnePoll entre setembro e outubro de 2024).
Deste xeito, resulta lóxico pensar que se o coidado do medio ambiente é unha prioridade, ao momento de elixir un produto as persoas inclínense pola marca que toma medidas para reducir a súa pegada ambiental ou que ten unha política de sustentabilidade.
Con todo, o estudo tamén pon de manifesto unha barreira importante: o 68% dos enquisados asegura que ten dificultades para identificar produtos sostibles no mercado. Neste contexto de confusión, moitas empresas promociónanse como responsables co medioambiente utilizando prácticas enganosas de mercadotecnia para facer crer ao público que os seus produtos, servizos ou políticas son respectuosos co planeta cando en realidade non o son. A esta conduta tramposa chamaselle “lavado verde” (ou greenwashing, en inglés).
Moitos produtos exhiben termos como ecolóxico, orgánico ou respectuoso co medioambiente, pero a miúdo estas afirmacións non están demostradas e utilízanse con frecuencia sen xustificación. Para que un produto sexa sostible non basta con poñer o prefixo “BIO”: debe ter certificacións que avalen devandita condición.
Pero o “lavado verde” non só é propio das empresas: a miúdo as administracións públicas priorizan as campañas de imaxe sobre as accións reais. Cando as administracións utilizan mercadotecnia enganosa para proxectar unha imaxe sostible, ocultando políticas ou proxectos cun alto impacto ambiental, incorren no que se denomina “branqueo verde institucional” (greenwashing institucional).
Un exemplo moi próximo: o caso de As Barcias
Sen ir moi lonxe, o Concello do Carballiño ofrécenos un exemplo elocuente. O Proxecto de Rexeneración Natural dás Barcias e Contorna dá Fábrica de Papel no Parque do Carballiño leva un título que evoca recuperación ecolóxica e rexeneración espontánea da natureza. Con todo, basta ler a memoria técnica do proxecto para comprobar que o que se expón é ben distinto.
Segundo o propio documento, as obras para executar na zona de As Barcias inclúen: “roza mecanizada con rozadora de cadeas na superficie total dás Barcias”, “movemento de terras con explanación de toda a superficie, “tratamento con fitocidas”, “drenaxe con tubo dren de PVC “, “formación de escenario”, “caixeado de camiños”, “solado de pedra” ou “sementado con gradeo”.
Dificilmente pode chamarse “rexeneración natural” a un proceso que implica roza mecánica total, explanación, tratamento con fitocidas, drenaxe artificial, construción de infraestruturas peonís e sementeira con gradeo nunha superficie de 1,66 hectáreas. Estamos, en realidade, ante un caso claro de “branqueo verde institucional”: o título promete natureza, a maquinaria executa unha urbanización de libro.
O greenwashing institucional, máis aló do municipio
A Xunta de Galicia tampouco está exenta destas críticas. A oposición e diversas plataformas ecoloxistas sinalaron repetidamente prácticas similares a escala autonómica. A tramitación acelerada de numerosos proxectos de enerxía eólica que levou aos tribunais decenas de proxectos por falta de avaliación de impactos acumulativos e danos á biodiversidade. Os megaproyectos mineiros de Doade e Touro, ou a macroplanta de celulosa Altri, presentáronse publicamente como favorecedores da conservación ambiental ou o emprego verde, cando os seus impactos sobre os ecosistemas galegos son obxecto dun amplo rexeitamento social. E a integración de ENCE —cuxa planta na ría de Pontevedra arrastra décadas de conflito ambiental— na Alianza Galega polo Clima considérase por moitos colectivos como outro exemplo paradigmático de greenwashing institucional.
A linguaxe como arma do “lavado verde”
A linguaxe é unha das armas favoritas do lavado verde. E o exemplo de As Barcias volve ser ilustrativo. O proxecto inclúe entre as súas actuacións a “eliminación de malezas”. O Dicionario da Real Academia Española define maleza como “espesura que forma a multitude de arbustos, como silveiras, xaras, etc.”, pero tamén a asocia a “maldade ou mala condición”. A elección do termo non é inocente: cualificar de “maleza” o que é vexetación natural espontánea predispon ao lector para aceptar a súa eliminación como algo bo, mesmo necesario. Destrúese un hábitat no que viven moitas especies animais e vexetais, pero a linguaxe preséntao como unha limpeza.
Así funciona o lavado verde: non só con cores terra nos envases ou co prefixo “eco” nos nomes do produto ou política. Tamén coas palabras que se elixen para describir o que se destrúe.
Claves para detectar e actuar ante o “lavado verde institucional”
A administración é a primeira responsable de marcar a pauta en materia ambiental e, por tanto, a primeira á que hai que esixir coherencia entre o discurso e os feitos. Con todo, o “lavado verde institucional” é unha práctica política moito máis habitual da que sería desexable. Estas claves axudan ó cidadan a recoñecelo e a enfrontarse a el:
- Desconfía dos programas e plans sen medidas verificables. Se un programa electoral, unha planificación ou un plan estratéxico fala de “sustentabilidade”, “transición ecolóxica” ou “compromiso ambiental” sen cifras, prazos nin indicadores concretos, é unha liña vermella a ter en conta.
- Non te quedes só co discurso oficial. As presentacións públicas dun proxecto adoitan xustificar ou suavizar a afección ambiental recorrendo a unha esaxerada contribución ao emprego. Forma a túa propia opinión: contrástaa coas valoracións de expertos en casos similares ou coas denuncias de plataformas ecoloxistas e da oposición.
- Le a memoria técnica do proxecto, non te quedes só co seu título. A distancia entre o que promete o nome dun plan e o que detalla na súa descrición técnica é, a miúdo, a proba máis clara do lavado verde.
- Participa nos procesos de información pública, ainda sabendo que se trata dun trámite de valor desigual: cando as actuacións da administración xeran unha contestación social importante, é máis probable que se adopten medidas de corrección.
- Interésate polo tratamento dado ás alegacións presentadas. Se as alegacións cidadás se presentan pero non hai constancia de resposta motivada —ou nin sequera hai resposta—, é síntoma de greenwashing procedimental: cumprir o trámite sen cumprir o fondo.
- Acude a mecanismos de control institucional. Utiliza as canles administrativas para presentar queixas ou denuncias ante organismos sectoriais competentes, como a Confederación Hidrográfica ou o Valedor do Pobo, sen descartar que como último recurso sempre tes a vía xudicial.
OS MELLORES ESTABLECEMENTOS
Outros artigos de Pablo Álvarez Guillén:
Pablo A. Guillén: A finca Lavandeira: o proxecto que urbaniza en nome dunha “rexeneración natural”
Pablo A. Guillén: “A Ínsua dos Poetas e o Parque do Carballiño: un encaixe necesario”.
Pablo A. Guillén: “¿Puede la Agenda Urbana cambiar el rumbo de la comarca de Carballiño? (II)”
Pablo A. Guillén: “¿Puede la Agenda Urbana cambiar el rumbo de la comarca de Carballiño? (I)”
Pablo A. Guillén: “Historia de una ambición desmedida”
Pablo A. Guillén: “O ano do xílgaro”
Pablo A. Guillén: “Estado do metabolismo urbano do Carballiño”
Pablo A. Guillén: “Os documentos para a ampliación do parque empresarial”
Pablo A. Guillén: “Facerse trampas ao solitario”
Pablo A. Guillén: “Benvida ao novo Presidente da Deputación”
Pablo A. Guillén: “Consolidar o éxito da Festa do Pulpo”
Pablo A. Guillén: “A maior Romaria de Galicia “
Pablo A. Guillén: “Carballiño 14.000 + 13.000″
Pablo A. Guillén: “A obrigación de pagar pola xestión do lixo ”
Pablo A. Guillén: “Unha ferramenta para artellar acordos”
A “Parada de Autobús Intermodal”
O plan especial de seca: un plan moi especial
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (VII): “mobilidade segura e confortable”
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (V): As infraestruturas verdes.
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (IV): A auga, ese ben escaso e moi valioso
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (II): Gozar dunha atmósfera saudable
Breves escritos coas eleccións municipais de fondo (I): Gozar de confort sonoro
Otras consideraciones medioambientales para la ampliación del Polígono Industrial
Las alternativas para la ampliación del polígono industrial
La ampliación del polígono industrial en información pública
Ahorro de energía en el alumbrado público
Ahorro energético en comunidades de vecinos
El protocolo de colaboración para el nuevo Centro de Salud
Chega o contedor de lixo de cor castaño ás nosas rúas
Un Centro de Salud amigable en un Carballiño saludable
Carballiño: Puerto seco de Galicia
Las claves medioambientales y sociales para la ampliación del Polígono Industrial
La ampliación del Polígono y el Paisaje
La ampliación del Polígono y el ciclo hídrico
La ampliación del polígono y el patrimonio natural
Consideraciones sobre el agotamiento de suelo empresarial
El poligono industrial de Maside
