Entre castros, camiños históricos e casas fidalgas, a parroquia de Santiago de Corneda conserva unha parte esencial da historia do Irixo. O paso dos séculos deixou unha paisaxe na que conviven os vestixios da Prehistoria, a organización señorial do Antigo Réxime e un rico patrimonio popular que hoxe loita por sobrevivir fronte ao despoboamento.
Poucas parroquias do Irixo concentran unha riqueza histórica tan variada como Corneda. O visitante que percorre hoxe os seus camiños atopa un territorio tranquilo, de suaves vales e pequenas aldeas, mais, baixo esa aparente calma agóchase unha historia que se remonta a milleiros de anos atrás. Cada outeiro, cada camiño e cada casa conservan pegadas dun pasado que explica boa parte da evolución histórica desta parte da bisbarra de Orcellón
A situación xeográfica da parroquia axuda a comprender esa continuidade histórica. Situada no extremo occidental do municipio, facendo linde cos concellos do Carballiño e Boborás, Corneda beneficiouse dun clima máis benigno có doutras parroquias do Irixo. O pequeno val formado polas augas que descenden desde Loureiro favoreceu desde moi cedo o asentamento humano e a explotación agrícola dun territorio especialmente fértil [Véxanse, senón, as plantacións de oliveiras na contorna da igrexa que, ben pronto, producirán o prezado aceite ou ouro líquido].
Mais a verdadeira historia de Corneda comeza moito antes da aparición dos documentos escritos. Os primeiros habitantes deixaron a súa pegada nos castros e nas mámoas que aínda hoxe se conservan espallados polos montes da parroquia. O castro de Souteliño constitúe un dos exemplos máis destacados, ao que se engaden outros importantes xacementos como os de Monte de Ollos, Pedroso ou a coñecida Eira dos Mouros. Arredor deles localízanse tamén varias mámoas, entre as que destacan as da Forca, Mourús ou Chousa da Lagoa, configurando unha das concentracións arqueolóxicas máis relevantes desta zona do interior ourensá.
Aqueles primeiros pobadores escolleron os puntos máis elevados para controlar visualmente o territorio e defender os seus asentamentos. Séculos despois, os mesmos montes seguirían condicionando a vida da parroquia, converténdose en referencia dos seus límites e dos seus aproveitamentos comunais, por exemplo, “o monte de varas”, un modelo de monte comunal pertencente ao lugar do Concieiro.
Castro de Souteliño-Corneda-O Irixo/ Xurenzás-Boborás, denantes de arder.
Cada outeiro, cada camiño e cada casa conservan pegadas dun pasado que explica boa parte da evolución histórica desta parte da comarca de Orcellón.
Cando aínda arrecende a fume, a borralla voa e fai que un se enterre, achegámonos ata o sitio para ver de preto o que o lume arrasara da vexetación e sinais informativos na contorna do castro de Souteliño-Corneda-O Irixo e de Xurenzás-Boborás. –A dobre denominación obedece a que a estrema entre os dous concellos coincide con este espazo catalogado como ben arqueolóxico pola Xunta de Galicia-.
Velaí a pegada do lume que, por un lado, debería aproveitarse a ocasión para retirar os restos queimados,e, por outro, levar a cabo algunha tarefa de musealización. As imaxes inferiores coas indicacións dos puntos cardinais corresponde ao traballo de catalogación levado a cabo polo Seminario de Estudos Galegos en 1929 por Florentino López Cuevillas e Sebastián González. Dan algunhas medidas, por exemplo do recinto central: de norte a sur: 98 m; do leste ao oeste: 101 m; o recinto exterior defensivo comprende: 17 m. polo oeste; 108 polo sur e 75 polo leste. Advirten que os parapetos e foxos están por completo cubertos de terra, non ollándose pedra labrada en ningún lugar da área cercada.A descrición do recinto complétase con outros detalles como que “Hai, en primeiro lugar, un recinto central defendido por unha cerca de 2 m. de alto no interior, e que cae polo exterior nun territorio moi pino de 7 a 10 m. de elevación a cuxo pé corre un foxo, que desaparece polo parte sur e leste. Polo norte e oeste as obras defensivas refórzanse con dous novos foxos …estes foxos con candanseu parapeto avanzan ata a porta polo suroeste….”
Efectivamente, unha vez que o lume arrasou coa vexetación, é unha boa ocasión para pedir responsabilidades a quen corresponda e retirar os restos queimados que dificultan o acceso ao recinto.Tal e como decribiran os estudosos, no terreo son perfectamente visibles eses foxos defensivos, pero a dia de hoxe non resulta doado acceder ata a croa.
A parte folclórica e de lendas relativas ao castro recóllenas do veciño do Concieiro Santiago Bernárdez Otero (50 anos/en 1929), que se repiten para o caso do de Monte de Ollos-Eira dos Mouros/Castro Pedroso.
Co paso da Idade Media á Moderna, Corneda adquiriu unha personalidade administrativa pouco común dentro do actual concello do Irixo. Durante o Antigo Réxime constituíu un auténtico couto independente das demais xurisdicións (Orcellón e Pazos de Arenteiro, para O Irixo) unha xurisdición propia integrada na de Roucos e administrada por señores laicos. Esa condición diferenciouna do resto das parroquias da contorna e aparece reflectida tanto no Catastro de Ensenada como nas anotacións do Padre Sobreira, documentos que permiten reconstruír con bastante precisión a realidade territorial e social da época.
Os antigos apeos describen con detalle os marcos que delimitaban o couto e permiten seguir, case paso a paso, os seus lindes naturais. Fontes, penedos con cruces, regatos e camiños convertíanse daquela en referencias xurídicas tan importantes como hoxe poden selo as coordenadas cartográficas. A través destes documentos tamén coñecemos a relación dos lugares que formaban parte da parroquia: O Concieiro, Guimarás, A Pedriña, O Outeiro, Campeliños, A Enfesta, Souteliño, Matelo, Vilameá ou o Viso, ademais dalgún que pasou a depender doutra parroquia como A Bugallaeira de Riba a Dadín; O Eixán ou Monte de Ollos hoxe amortizados, todos deles perfectamente recoñecibles na actualidade.
A documentación histórica tamén revela outro aspecto de grande interese: a evolución da propia toponimia. A castelanización administrativa modificou durante séculos numerosos nomes tradicionais, mais a fala popular conservou as formas auténticas, que hoxe permiten recuperar topónimos como O Concieiro, A Pedriña ou A Enfesta. Esa persistencia da lingua oral converte a toponimia nun auténtico arquivo histórico, capaz de transmitir información que ás veces nin sequera aparece recollida nos documentos oficiais.
Outro dos grandes eixes históricos da parroquia foi o Camiño Real, posteriormente coñecido tamén como Camiño dos Arrieiros. Durante séculos comunicou estas terras co Carballiño, Lalín e outras localidades próximas, facilitando o tránsito de persoas, mercadorías e novas. A súa importancia económica e social explica que ao seu carón fosen medrando algunhas das casas máis destacadas da parroquia, así como capelas, fontes e lugares de descanso para viaxeiros.
A medida que se percorre ese antigo itinerario resulta doado comprender que Corneda nunca foi un espazo illado. Pola contra, constituíu unha pequena encrucillada onde converxeron rutas comerciais, intereses señoriais e relacións familiares que acabaron conectando esta parroquia con algunhas das liñaxes máis importantes da Galicia contemporánea.
Esa dimensión histórica alcanza o seu punto máis destacado coa presenza da familia Quiroga, propietaria de boa parte das terras e das casas fidalgas da parroquia. A través do matrimonio de José Quiroga Pérez de Deza con Emilia Pardo Bazán, Corneda entrou indirectamente na historia dunha das figuras fundamentais da literatura galega e española. Aínda que non existen probas de que a escritora residise na parroquia, a documentación confirma que as propiedades de Campeliños e Vilameá formaban parte do importante patrimonio familiar administrado polos seus herdeiros.
A historia local enlaza así coa historia de Galicia, demostrando que mesmo unha pequena parroquia rural pode agochar episodios de grande transcendencia e conexións inesperadas coas principais familias da nobreza e da cultura do país.
Entre pazos, igrexas e camiños: o esplendor dunha parroquia señorial
Se a arqueoloxía explica as orixes de Corneda, o seu patrimonio arquitectónico permite comprender o período de maior prosperidade da parroquia. Igrexas, casas fidalgas, hórreos, pombais e antigas explotacións agrícolas forman un conxunto que fala dunha sociedade dinámica, na que convivían pequenos labregos con familias de considerable poder económico.
O corazón espiritual da parroquia continúa a ser a igrexa de Santiago de Corneda, erguida entre os séculos XVI e XVIII. A súa arquitectura combina elementos renacentistas e barrocos, visibles especialmente na fachada principal e na torre campanario. As imaxes de Santiago Apóstolo e da Virxe das Dores, patrón e copatroa da parroquia, seguen presidindo os accesos ao templo, recordando unha devoción que marcou durante séculos a vida comunitaria.Ao seu carón álzase a antiga casa reitoral, de estilo pacego, unha construción de notables dimensións coroada por unha elegante solaina de granito. O seu estado actual de abandono constitúe unha das imaxes máis preocupantes do patrimonio de Corneda. A pesar da súa solidez construtiva, a falta de atención ameaza con facer desaparecer un edificio que representa unha parte esencial da arquitectura civil da parroquia
Eses valados das imaxes, que cerran sobre si unha chousa, quizais sexan a herencia do que foron parte dos muros do castro. Os foxos son doadamente visibles, a pesar da vexetación calcinada. Dos paneis informativos queda o do Irixo afumado e desenterrado, e do de Boborás os soportes abrasados. O croquis é de Cuevillas e Sebastián González para a Revista Nos, n. 69.1929.
O contraste entre inmobles conservados e outros practicamente arruinados repítese ao longo de toda Corneda. En Vilameá permanecen os restos da antiga casa dos Quiroga e do seu pombal, testemuñas silenciosas dunha das familias máis influentes da comarca. Mentres, a vexetación avanza lentamente sobre o que durante xeracións foi símbolo de prestixio e poder en Vilameá.
Na antiga “Quinta”-Campeliños.
Moi diferente é a situación da Casa Grande de Campeliños. Habitada ata hoxe e ben conservada, continúa sendo unha das mellores mostras da arquitectura senlleira do Irixo. O conxunto mantén elementos característicos das casas acomodadas galegas: amplas dependencias agrícolas, hórreo, eira, pombal, escudo heráldico e unha distribución pensada para compatibilizar a residencia familiar coa explotación das terras circundantes.
Precisamente, Vilameá e Campeliños permiten comprender mellor unha realidade que durante moito tempo permaneceu apenas na memoria oral. Diversos documentos históricos confirman que estes predios estiveron vinculados á familia Quiroga e, por extensión, ao patrimonio herdado por José Quiroga Pérez de Deza, esposo de Emilia Pardo Bazán. A través das sucesivas herdanzas, aquelas terras pasaron ás mans dos descendentes do matrimonio, que durante décadas administraron propiedades repartidas entre O Deza, O Ribeiro, o Carballiño e Corneda.
Non existen probas documentais de que Emilia Pardo Bazán visitase esta parroquia. Con todo, resulta difícil imaxinar que descoñecese a existencia dun patrimonio familiar situado nun punto estratéxico entre Banga e Quintela de Catasós, dúas das residencias máis importantes da familia Quiroga. O vínculo de Corneda coa autora d´Os Pazos de Ulloa e La Madre Naturaleza non reside, tanto na presenza física da escritora, senón na pertenza destas propiedades ao universo familiar que marcou unha parte significativa da súa biografía.
A importancia económica da familia reflíctese tamén nos antigos contratos de foro, nas escrituras de compra e venda e na documentación privada conservada por varias familias da parroquia. Grazas a estes documentos é posible reconstruír, en parte, a evolución da propiedade da terra, a desaparición progresiva dos antigos dereitos señoriais e a adquisición das propiedades polos propios veciños durante as primeiras décadas do século XX.
Ese proceso contribuíu a configurar o minifundismo que caracteriza hoxe boa parte do territorio do Irixo. As grandes herdades foron fragmentándose ata dar lugar a unha paisaxe formada por multitude de pequenas parcelas familiares. Un sistema que permitiu sobrevivir durante xeracións, pero que na actualidade dificulta o aproveitamento agrario e favorece o abandono da maioría das terras.
O percorrido pola parroquia ofrece outros exemplos de interese patrimonial que merece maior recoñecemento. En Souteliño consérvase un fermoso hórreo cun reloxo de sol e unha fonte construída en 1927 por iniciativa do mestre e alcalde Avelino Penelas. Na Enfesta sobresae un conxunto formado por Casa Grande e hórreo do século XIX, que chegou aos nosos días nun excelente estado de conservación. No Concieiro permanece viva a capela de San Mauro, pero, non tanto A Casa Grande do lugar, Castro-Meije, en ruínas, mentres que antigas casas de labranza lembran a intensa actividade agrícola que caracterizou este núcleo ata ben avanzado o século XX.
Como actividade industrial, especial relevancia adquiriu a mediados do século pasado A Pedriña, onde o serradoiro e o muíño impulsados por Aurelio González Covela se converteron nun referente económico da localidade, ademais da taberna de Silverio e Isaura, ou as panaderías e o ferreiro da Pedriña. O serradoiro deu emprego a numerosos veciños e chegou a acadar unha notable proxección comercial, converténdose nun dos motores da economía local durante varias anos.
Un legado que mira ao futuro
Se algo define a Corneda do século XXI é o contraste entre certa riqueza do seu pasado e a fraxilidade do seu presente. Como tantas outras parroquias do interior galego, viu como a emigración primeiro e o envellecemento despois reducen drasticamente unha poboación que durante xeracións dera vida ás aldeas, aos camiños e ás terras de cultivo.
Os datos demográficos son elocuentes. Lugares que a finais do século XIX reunían varias decenas de habitantes apenas conservan hoxe unhas poucas persoas censadas. Souteliño, Matelo, Vilameá, O Viso ou Campeliños son exemplos dunha realidade que se repite ao longo de toda a xeografía rural galega: casas pechadas, leiras abandonadas e explotacións agrarias que desapareceron coa xubilación dos seus propietarios.
Escudo dos Taboada, Campeliños. Retablo maior, bóveda acasetonada e arco de medio punto na igrexa parroquial.
A pesar diso, Corneda segue mantendo unha personalidade propia. A paisaxe continúa organizada arredor dos pequenos núcleos tradicionais, onde aínda sobreviven hórreos, fontes, muíños, eiras e camiños que durante séculos estruturaron a vida cotiá. Son elementos aparentemente humildes, pero imprescindibles para comprender a historia dunha comunidade rural.
Neste contexto a microtoponimia fálanos da pegada dese pasado senlleiro e danos pistas para redescubrilo. Os centos de nomes que identifican montes, leiras, fontes, regatos, brañas ou carballeiras constitúen un auténtico arquivo ao aire libre. Moitos deles describen as características físicas do terreo; outros lembran antigos propietarios, usos agrícolas ou acontecementos hoxe esquecidos. Todos forman parte dun patrimonio inmaterial que corre o risco de desaparecer ao mesmo ritmo que mingua a poboación que o emprega.
Os fitotopónimos —relacionados coa vexetación— son particularmente abundantes en Corneda e evidencian a estreita relación dos seus habitantes co medio natural. Carballeiras, soutos, veigas, nabeiras, tarreos, parrais ou enxidos seguen presentes tanto na paisaxe como na fala dos veciños, conservando unha información que ningún documento histórico pode substituír.
Outro tanto sucede cos antigos camiños. O Camiño Real ou dos Arrieiros, que practicamente percorre a parroquia de sur a norte, deixaron de cumprir a función económica que desempeñaron durante séculos, mais continúan explicando a disposición dos lugares e mesmo a localización das casas máis importantes da parroquia. Arredor deles desenvolveuse boa parte da actividade comercial, agrícola e social de Corneda, converténdose nun verdadeiro eixo vertebrador do territorio.
A recuperación da memoria documental representa outro dos grandes retos de futuro. Escrituras, contratos de foro, partillas, apeos, documentos notariais ou arquivos familiares permanecen espallados entre particulares, constituíndo unha fonte de información de valor extraordinario para reconstruír a historia local. Moitos destes fondos conserváronse grazas ao coidado de familias que comprenderon a súa importancia moito antes de que existise unha conciencia patrimonial institucional.
Escritura de compra-venda das propiedades e foro en Corneda, que a filla de José Quiroga e Dona Emilia Pardo Bazán, Doña Maria de las Nieves Quiroga y Pardo Bazán, marquesa de Cavalcanti, posuíu na parroquia.
Precisamente esa colaboración veciñal permite hoxe coñecer con maior detalle a evolución dalgunhas das propiedades da familia Quiroga, a organización das explotacións agrícolas, os antigos aproveitamentos comunais ou os sistemas de prorrateo na distribución da auga para a rega. Sen esa documentación privada, unha parte significativa da historia de Corneda desaparecería para sempre.
Quizais por iso, a principal lección que ofrece esta parroquia e outras da localidade, sexa a necesidade de entender o patrimonio nun sentido amplo. Non abonda con conservar unha igrexa, un pazo ou un hórreo. Cómpre tamén preservar os documentos, os topónimos, as fotografías, as tradicións orais e a memoria das persoas que aínda lembran como era a vida antes das profundas transformacións sociais da segunda metade do século XX.
Corneda e outras parroquias, non son só uns espazos xeográficos do concello do Irixo. Son un territorio, cada freguesía coas súas peculiaridades, onde cada xeración foi deixando algunha pegada: desde os construtores dos castros ata os canteiros que levantaron pazos, igrexas e panteóns -interesante arquitectura funeraria no adro da igrexa-; os arrieiros que percorrían o Camiño Real e os labregos que adquiriron a terra en pequenas parcelas; así como as familias fidalgas e os veciños que conservaron documentos e recordos familiares para que a historia non se perda.
A recuperación dese pasado non responde a un exercicio de nostalxia. Pola contra, constitúe unha ferramenta para comprender mellor o presente e afrontar o futuro. Nun momento no que o despoboamento e o abandono ameazan boa parte do patrimonio rural, coñecer a historia convértese nunha forma de defendela.
Segundo os mapas que utiliza o Visor do Plan Básico Autonómico, a liña divisoria entre ambos os concellos de Boborás e O Irixo consta como abondo desprazada do castro con respecto a este último. Ou ben a “Comisión de lindes” moveu os marcos, ou senón pouco vai ter que alegar o do Irixo. Neste caso son propiedades privadas segundo o catastro, como é o caso da chousa inzada de eucaliptos que tamén foi pasto das chamas.
Por outro lado, se un observa os sinais de ubicación da imaxe inferior, o indicador do “Castro de Xurenzás” atópase en terreos do Irixo. O sinal do concello do Irixo coa denominación de “Castro de Souteliño” está no lugar da Bugalleira de Riba.
Sobre o emprazamento, o que daquela deixaron por escrito os investigadores do Seminario de Estudos Galegos foi que “No cume d´un monte de abas dondas, situado â ezquerda da extrada do Carballiño ó Irixo e desviado de ela, menos de dous kilómetros. Pertence iste monte âs fregresías de Corneda, concello de Irixo e de Xurenzás, concello de Boborás ou Brobás, os dous da provincia de Ourense. O lugar que queda mais perto é o de Souteliño (Corneda), desviado cousa de 800 metros cara o leste, e perto tamén alcóntranse os castros de Monte de Ollos e da Cidá”.
Porque, ao cabo, a verdadeira riqueza de Corneda non reside unicamente nos seus castros, nas súas casas grandes ou nas súas paisaxes. Atópase na continuidade dunha memoria colectiva construída ao longo de séculos e transmitida, xeración tras xeración, por quen fixeron desta parroquia moito máis ca un lugar onde vivir: un legado que merece ser coñecido, estudado e preservado.
Na honra de Maruja do Concieiro (viúva de Basilio), deixamos esta copla que ela interpretara cando o programa da TVG, “Carballeira”, se rodara na Pena da Sela, organizado por persoas da parroquia de Corneda.
“Viva O Campo,
viva O Campo,
Cusanca xa ten a sona
a parroquia de Corneda,
é a flor de España toda”.
Ademais, creo que é de xustiza agradecerlles a todas as persoas implicadas nesta celebración das festas de Corneda, como tamén ás doutras parroquias, porque é grande o esforzo para seguir mantendo a luz acesa nun contexto social tan adverso.
NOTA: Esta reportaxe é unha síntese -en parte coa axuda da IA- doutras publicacións anteriores sobre a parroquia de Corneda que xa foron publicadas neste xornal dixital, “Badal Novas” (U-los Castros, Corneda), das que me fago responsable con todos os acertos ou lagoas cometidas.
O Irixo, 22 de xullo, día da Madanela, de 2026
Xulio Dobarro Ferradás
OS MELLORES ESTABLECEMENTOS
Outros artigos de Xulio Dobarro:
Xulio Dobarro: De ensinanza e promoción escolar (O Irixo: Dous séculos. 1ª parte)
Xulio Dobarro. O Irixo: última -non derradeira- versión dos topónimos locais (2026)
Xulio Dobarro. Crónica de Orcellón e a Castela ourensá
Xulio Dobarro. Ano Ramón Otero Pedrayo, 2026. ”Os camiños da vida”. De Ourense a Compostela
Xulio Dobarro. O IRIXO: Augas e seca na memoria .Tapacuñas, presas e muíños en retesía
Abraiante outono entre o Irixo-o Carballiño
Xulio Dobarro: “O Irixo-O Campo: festas da Asunción e san Roque
Xulio Dobarro: “Con E. Blanco Amor e A.D. R. Castelao na cerna da Insua dos Poetas (2009-2025)”
Xulio Dobarro: “Cusanca (O Irixo) e os “Cusanza”, do Viñao ao Ribeirodavia”
Xulio Dobarro: “El monasterio de san Pedro de Lobanes por Emilio Duro Peña “
Xulio Dobarro “O Irixo: celebración do san Marcos na capela do Concieiro”
O Irixo-Dadín : J. César, unha década “de nuestro corresponsal” de “la Región” (III)
O Irixo: J. César, unha década “de nuestro corresponsal” de “la Región” (ii)
O Irixo: J. César, polo menos unha década (1963-1973) “de nuestro corresponsal” en “La Región”
Xulio Dobarro: do “san Isidro” madrileño ao san Cibrao carballiñés, da man de dona E. Pardo Bazán
Xulio Dobarro: “O IRIXO-CUSANCA (San Cosme e Damián) EN FESTAS: 24 E 25 DE AGOSTO”
Xulio Dobarro: “O Irixo-O Campo: polas festas do “quince” e o san Roque”
Xulio Dobarro. “O Irixo:Corneda polo señor Santiago (25) e “Os Dolores” (28) (2024) “
Xulio Dobarro. “O Irixo: pola Santa Mariña de Loureiro, a Cidá … e Zobra (18 de xullo)”
Xulio Dobarro. “O Irixo: polo San Xoán de Froufe e a Alén senlleira”
Xulio Dobarro. “O Irixo : da terra de Cusanca sesquimilenaria ao santo Antón do Telllado-2024”
Xulio Dobarro: “O Irixo-O Campo do Camiño Nós e as estremas coas terras dezás e Dadín.
Xulio Dobarro: “O Irixo. A Ponte, a capela d´a Fatima e o Camiño Nós”
Xulio Dobarro: “Celebración da festividade de San Marcos no Concieiro-Corneda-O Irixo “
Xulio Dobarro: “O Irixo. Na estrema do Pico Seco. lembranzas e presentes “
Xulio Dobarro: “O Irixo: Parada de Labiote, Basilio Álvarez e San Bertolameu”
Xulio Dobarro:”O Irixo-Corneda : festas na honra da “Santísima Virxe das Dores” e outras devocións”
Xulio Dobarro: “O Tellado (parroquia de Cusanca, O Irixo) feira bicentenaria”
Xulio Dobarro: “A Pena da Sela, romaría única no concello do Irixo (San Pedro de Dadín)
Xulio Dobarro: “O Irixo : as pegadas dos ferrocarrís”
Xulio Dobarro: “O Irixo: celebración do san Marcos na capela do Concieiro-Corneda e outras ermidas”
Xulio Dobarro: “O Irixo: Cangues (Santo Estevo), parroquia cativa, pero senlleira “
Xulio Dobarro: ” O Irixo. Patrimonio Mineral “
Xulio Dobarro. O Irixo : Froufe: das raíces en Cebral,Toro na Alén e Cotela en Parteme
Xulio Dobarro: “O Irixo, miscelánea sobre patrimonio inmaterial”
Xulio Dobarro: ” O Irixo: Requiem por un patrimonio morredizo”
Xulio Dobarro: ” O Irixo: O ano do Bosque “
Xulio Dobarro: ” Reloxos de sol, cruceiros e inscricións varias no Irixo “
Xulio Dobarro: U-los castros do Irixo?
Xulio Dobarro: Escolma artesanal-Oficios varios III
Xulio Dobarro: Escolma artesanal II
Xulio Dobarro: Outono de vida e morte
Xulio Dobarro: Escolma artesanal
Xulio Dobarro. “O Irixo: “trabucos” e “remesas” sen retorno”
Xulio Dobarro: “O Irixo: augas, fontes e seca “
Xulio Dobarro: “O Irixo: auga e lume confrontados. tradición (culta) e popular”
Ao pé do Viñao (o Irixo) e o Arenteiro
Carmen Conde Abellán, afectos e saudades galegos (Dadín-O Irixo)
O Tellado (parroqia de Cusanca, O Irixo) Feira bicentenaria
A Pena da Sela, Romaría única no concello do Irixo (San Pedro de Dadín )
O Irixo: Corneda castrexa,señorial e dona de seu
O Irixo. maio florido, maio festivo :da Fátima ao Tellado
O Irixo: a Fraga-San Cosme de Cusanca plató de cine de…
O Irixo: ” Un vindeover/ Espectaculo Primaveral ” II
O Irixo: ” Un vindeover/ Espectaculo Primaveral ” I
O Irixo: ” Un vindeover no cadabullo ( I ) “
O Irixo, escaparate centenario da emigración
O Irixo: construcións adxectivas ou complementarias da casa vivenda e outras obras (IV)
O Irixo: Construcións do pagán ao Sagrado: Igrexa, Capela,Reitoral, Cruceiro…(III parte).
O Irixo: A casa-vivenda e a nosa contorna. Construción tradicional (II parte)
O Irixo: A terra dos mil cincocentos hórreos, muíños e fornos. Construcións Tradicionais (I)
O Irixo, unha inmensa fraga, fonte de osíxeno e depósito de dióxido de carbono
O Irixo: dous camiños de ferro “paralelos”.”crónica dunha morte anunciada”
Xulio Dobarro: “Penedo da Ucha – Crónica”
O Irixo: andaina :”Camiña pola Igualdade”. roteiro: “O Campo Grande”
Jesús González González (Saavedra-O Irixo,1917; Señorín-O Carballiño,1996).Mestre Canteiro-Escultor
O Irixo: Saavedra de Dadín Introito ” Entre Maus”
O Irixo: alcaldes en democracia (1979-2021)
O Irixo: A feira do Tellado. Unha feira
O Irixo: Ramo lírico para as doce parroquias ( II )
O Irixo: Ramo lírico para as doce parroquias ( I )
O Irixo – San Pedro de Dadín: Romaría da Pena da Sela
O Irixo: parroquia a parroquia (XII): O Regueiro
O Irixo: parroquia a parroquia (XI): Reádigos
O Irixo.Patrimonio Escolar: da primeira escola do concello, na Lama, ao grupo escolar da Ponte (II)
O Irixo.Patrimonio Escolar: da primeira escola do concello, na Lama, ao grupo escolar da Ponte (I)
O Irixo: Parroquia a Parroquia (X): Parada de Labiote
O Irixo: Parroquia a Parroquia (IX): Loureiro.
O Irixo: Parroquia a Parroquia (VIII): Froufe. Do Solleiro Subirol ao Avesío Cebral
O Irixo: Parroquia a Parroquia (VII) (A Espiñeira ): ”Na Estrema”
O Irixo: Parroquia a Parroquia (VI)(Dadín): ”Entre Vías”
O Irixo. Parroquia a Parroquia (V) : Cusanca, Terra de fronteira
O Irixo. Parroquia a Parroquia(IV): Corneda
O Irixo. Parroquia a Parroquia(III): A CIDÁ
O Irixo. Parroquia a Parroquia(ii): Cangues
O Irixo. Parroquia a Parroquia(i): O Campo
O Carballiño-O Irixo ou “Camiño Nós” “no camiño de San-Yago”: presentación e segunda etapa
Na chegada ao Irixo da primeira locomotora .ano 1958
Inauguración da liña do ferrocarril O Carballiño-O Irixo-Santiago
Sobre apelidos e topónimos no concello do Irixo
Microtoponimia ou nomes dalgúns eidos na parroquia de Dadín (O Irixo)
Proposta de normalización da toponimia das parroquias e lugares do Irixo
De Santo Estevo de Ribas de Sil con Emilio Duro Peña a María Oruña con o “Souto dos catro ventos”.
