Carlos Méixome Quinteiro (Val, Lalín). Estudou Filosofía e Ciencias da Educación en Compostela e exerceu como profesor de Xeografía e Historia ata a súa xubilación. Militante nacionalista dende novo e activista cultural; dirixiu durante anos o Instituto de Estudos Miñoráns. Ten publicados traballos sobre asuntos internacionais e historia contemporánea de Galicia e investigado sobre a persecución franquista no sur da provincia de Pontevedra. Colabora en diversos medios de prensa impresa e dixital. Reside dende hai anos en Gondomar, pero criouse e medrou no Carballiño.
Carlos Méixome vén de publicar na Editorial Galaxia o seu libro “Polo avieiro de dona Emilia”, unha obra recopilatoria da memoria histórica persoal, familiar e social do autor que xira ao redor da estadía da recoñecida escritora na vila do Arenteiro durante as súas vacacións. O libro pode mercarse no carballiño na Tenda OZOCOgz.
O pasado 16 de abril tuvo lugar no Casino do Carballiño a presentación do seu libro, e Carlos concedeunos unha entrevista que reproducimos a continuacion:
Entrevista a Carlos Meixome:
– Todo naceu en pleno confinamento, aquel sábado 25 de xullo de 2020 en badalnovas.com. Que supuxo para ti volcarte neses «avieiros» mentres o mundo paraba? Foi unha válvula de escape, unha necesidade de memoria ou as dúas cousas á vez?. Na primeira entrega falas dunha «ausencia dolorosa e irrecuperábel». Sen necesidade de nomear, podes compartir que perda persoal flotaba sobre aqueles días grises e como acabou por entrelazarse con Emilia Pardo Bazán?
En setembro de 2018 unha desgraza irreparábel, unha morte contra natura, abaneou o meu mundo para sempre e a súa dolorosa estela segue a facelo na actualidade. Coincidiu co día do meu aniversario. Ao pouco,un ano despois, todos e todas entrabamos en fase de anguria polas ameazantes novas que nos chegaban da China. En marzo do ano seguinte estabamos confinados. Entre dous dos denominados “estados de alarma”, entre protestas e aplausos, comecei a publicar en badalnovas.com estes “avieiros” como os alcumou o Xan Miras. Por certo é Avieiro, non Aveiro, que xa sabedes o que é; e por ser un hidrotopónimo, escrébese con maiúscula. Na altura, dona Emilia retornara a axenda informativa por mor da proximidade, 2021, do centenario do seu falecemento.
Un precisaba alivio para a dor do alma, pero tamén para o confinamento físico. Nestes casos, a salvación pode estar nos andeis da biblioteca. Xa o dicía Umbero Eco cando o xornalista lle preguntaba para que quería unha biblioteca persoal con máis de 30.000 volumes. Dábanlle tranquilidade, respondeu. Ben sabía que por moitas vidas que tivese nunca os podería ler todos, pero estando alí algún día podería confirmar unha cita ou procurar un libro que permitise o alivio do espírito. Continuaba Eco cun atinado simil, tamén temos na casa medicamentos para as dores de cabeza, musculares ou do animo e non por iso consumimos toda a caixa de paracetamol ou de tranquimacin.
Daquela non se me acordou para nada Eco, pero acudín aos andeis. Alí estaba unha edición barata, de tempos escolares, de Los pazos de Ulloa, e outro, mercado pero non lido, de La madre naturaleza. En ambos aparecía, aínda que de forma marxinal o Avieiro. Tal eufonía quedoume prendida. Ben sabemos que dona Emilia, tiña boa man literaria, e tamén, case sempre, para rebautizar os espazos físicos nos que situaba as súas novelas ou contos algúns tan sonoros e recoñecidos como Marineda-A Coruña, Auriabella-Ourense, Cebre-Cea ou Vilamorta-O Carballiño e así moitos etcétera. Relidas as dúas novelas, que en realidade son unha, remexín nas gabetas ata que achei unha edición de 1946 de El cisne de Vilamorta, tan tiñosa como o franquismo, que mercara, por saber que se refería ao Carballiño, pero que non lera. Naquela letra mirrada, seguín as desventura de Leocadia e os paseos de Segundo “O Cisne”; procurei outra edición pero non a achei, polo que tiven que mercar as obras completas de dona Emilia en tres tomos de papel biblia publicadas por Aguilar. Aínda o concello de Carballiño non tivera a feliz idea de reeditar El cisne… en facsímile. Alí estaba constante o Avieiro; sosegado ás veces, bravío outras. Pero había moito máis: a feira do 16, as festas do setembro, os fogos, as farmacias, a vendima, os auguistas, a casona dos Quiroga… que de súpeto, como a madalena de Proust, fixeron eclosión con virtude sandadora e abrollaron a cachón os recordos da adolescencia e mocidade carballiñesa. A fin de contas entre as descricións de dona Emilia e os meus recordos non había máis que, entendámolo históricamemte, unha breve distancia temporal de oitenta anos. Aqueles recordos, como as cereixas da cesta, fixeron acudir dende o espello do fondo do corredor, diría Borges, a memoria persoal e familiar, a educación sentimental dunha xeración e unha serie de persoeiros as veces só intuídos, brumosos, outras ben coñecidos que deixaran en min pegada indelébel que a literatura pardobazaniana traía de novo ao presente, no medio do medo e da dor.
– Ti mesmo dis que Avieiro é un «hidrotopónimo nado da farturenta creatividade de doña Emilia», fusionando o Avia e o Arenteiro. Como se che ocorre usar ese termo para construíren o teu propio “territorio difuso”, co Carballiño no centro?
Quizais o que prendeu en min foi a eufonía da invención de dona Emilia. Por certo ben que podemos gabarnos das miles de eufonías que agochan os nosos topónimos e que tan ben soubo resaltar o meu amigo Miguel Mouriño. Pero hai outro factor a considerar, eu son “o fillo do gardaríos”, e os ríos, o Arenteiro, o Viñao, o río de Brués, a Arnego, o Deza, o Ulla… sempre estiveron presentes no día a día; non tanto o Avia, pero este era o que pechaba o “territorio difuso” que é o da miña vida, pois nacín nunha aldea dunha parroquia lalinense na que nacera a miña nai, meu pai nacera noutra, pois Lalín ten 48 parroquias e máis de 300 km2 e, por aquelas terras de entre Arnego e Deza andamos ata que, cando tiña sete ou oito anos, viñemos para o Carballiño, pero claro sempre volvendo polas festas, polas celebracións ou polos enterros; en tempos atravesando o Irixo, despois polo paso natural de Cea, ou Cebre como a bautizou dona Emilia, quen por certo polo mes de setembro, cando estaba casada con Pepe Quiroga, facía ese percorrido despois de pasar uns días na casa de Quintela, en Catasós, e visitar o palacio de Liñares dos Taboada, cos que se trataban. pero o centro, entre pan e viño, é o Carballiño. O libro en realidade é unha homenaxe ao Carballiño como centro dese meu territorio de adolescencia e mocidade
– Nos textos deixas moi claro que dona Emilia non quería saber nada do galego («dialecto», chamáballe) e que denigrou a intelectuais que erguían a cultura galega. Como se convive con esa herdanza sen caer na apoloxía nin na cancelación?
Dona Emilia era muller de fortes conviccións político-ideolóxicas (lexitimismo monarquico, aristocratísmo-conservador, catolicismo a ultranza e unitarismo españolista), tivo desencontros con Murguía e unha certa envexa de Rosalía. Levábase ben con Curros que era do seu tempo, un día maior, pero a chufa que del fixo en El cisne, enrabiou ao de Celanova que se vingou dedicándolle o terceiro canto d´O divino sainete no que fala da envexa. Foi a ruptura definitiva que coincidiu tamén coa separación de Pepe Quiroga e o abandono da militancia carlista, que ficou en simple adobío estético. Dende aquela, dona Emilia só mirou para Madrid. Mais é unha grande e prolífica escritora, moi traballadora, e fonte primordial para coñecer as mentalidades sociais do século XIX e de entre séculos da sociedade española pero en especial da galega. Nada quería saber dun sistema literario galego. Conseguiu ser unha das grandes da literatura española da súa época. Galicia, ou cando menos as elites intelectuais, tamén se vingaron, trouxeron con todos os honores a Curros para soterralo na Coruña e deixaron en Madrid os restos de dona Emilia, aínda que ela ben que se degorou para pedir por escrito que a enterraran na Coruña.
– Tamén destacas o seu tesón para abrirse paso nunha elite cultural masculina «trufada por prexuízos patriarcais». Pensas que hoxe a lectura feminista da súa obra é lexítima ou hai unha sobreinterpretación? Ela mesma buscaba a polémica, non?
Aplicar conceptos actuais a realidades pasadas é costume humana, pero pouco útil. Dona Emilia é un produto do seu tempo, da súa familia, filla única, cun pai que, mesmo dun xeito obsesivo, sempre alentou a súa formación intelectual, da súa posición social, das súas relacións. A súa posición económica permitiulle actitudes que quizais a outras mulleres non se lles permitirían nunca, pero era tamén afouta, decidida, abriuse paso a cotenadas nun mundo literario dominado por “señores bíblicos”, pelexa á que lle axudou, sen dúbida, o súa aberta mentalidade nas relacións. Pero sempre o fixo considerando o seu caso como extraordinario, que ela era excepcional, e membro dunha grupo social escollido.
– No libro aparecen figuras como o Calviño, o Corcheiro, Pepa “A Loba”, don Aurelio… Xente real, lendaria, ou ambas. Cal delas che custou máis rescatar do esquecemento? E cal che parece máis necesaria para entendérnos como sociedade?
Ben, toda moi real. Ata “A Loba”, que o que ten de lendaria é a propia lenda, pois existiu a muller bandoleira e capitá de cuadrilla, ou quizais fosen varias que se entremesturan. Con respecto a cuestión anterior hai un conto de dona Emilia, do que falo no libro, no que “A Loba” acaba pelexando cun curiña lampo, mais, aínda que a narradora, é dicir Emilia, gaba a valentía e afouteza da bandoleira, o curiña, na violencia, acaba por impoñerse. Dona Emilia prefire a orde católica que o caos valoroso e femenino.
Dos demais sorprendeume o papel de Calviño, entusiasta pardobazaniano, e a súa relación cos grandes vultos da cultura galega como se desprende das fotos da asemblea de Monforte, do labor como correspondente de La Noche, ou do epistolario con Otero Pedrayo, Ben-Cho-Shey… De don Aurelio xa sabia moito, pero marabilloume o valor literario de El agüista e do Corcheiro, non me asombrou nada, pois xa coñecía refachos da vida que só había que pasar ao papel, e ademais era o máis contemporáneo, o más actual, co que eu mellor empataba e ao que mellor coñecía, sempre un paso por diante…
Outros personaxes cruciais no libro son os irmáns Quiroga; tan diferentes!. Pepe, carlistón decidido ata con espadón, que de mozo andou, con Emilia, en aventuras como tráfico de armas e cartos para a “causa”, e acabou sendo un home delicado que lle facilitou a vida a Emilia, sen andar a escaravellar, sen botar man de legalidades patriarcais, nin meterse na vida libre de Emilia. Eduardo, era brután, maltratador, explotador, disoluto, falcatrueiro e o que se queira engadir
– Manolo Amil («o Mundial») aparece como quen che abriu as portas de badalnovas.com. Que supuxo ese apoio e como viviches a complicidade con Xan Miras, que alcumou os artigos como «avieiros»?
Pois sen o Mundial non habería “avieiros”. O Amil, un día dando voltas pola “calle principal”, foi o primeiro que soubo da idea. Acolleuna de contado e saíron aquelas corenta e cinco entregas semanais seguidas que se detiveron, quizais por algo de cansazo pero sobre todo por ter que preparar a edición dos dous libros dedicados á persecución franquista no sur da provincia de Pontevedra. O caso foi que, coa chegada do verán de 2021, parei.
O ano pasado, volvín en dúas ocasións ao Carballiño, agora veño moi pouco, agardo regresar con máis frecuencia dentro dalgún tempo. Unha foi para presentar o libro dunha amiga premiada co Losada Diéguez; ao remate houbo persoas, que eu non coñecía ou tratara pouco, que me animaron a seguir con aquelas historias das que gardaban bo recordo. Aos poucos meses acompañei a Gonzalo Navaza á presentación da versión en galego do libro de don Aurelio Miras sobre Pepa Loba ehoubo xente que me volveu recordar que estaría ben axuntalos e publicalos. Estando diante Paco Fumega, este comentou que o concello tamén podería axudar. Daquela metinme a reelaborar, modificar, fusionar, engadir, corrixir… aqueles “avieiros” de badalnovas.com. catro meses despois presenteille o resultado a Xosé Manuel Soutullo, o director de Galaxia, e veciño meu en Gondomar, que, un pouco para a miña sorpresa, non tardou en dicirme que estaban dispostos a asumir a edición dun libro de cincocentas páxinas. Fixeron un traballo do que fiquei ben contento.
A complicidade do Xan Miras foi intensa. Ademais de achegarme documentación, púxome na pista de moitas claves dos desprezos que sufrira o seu pai e que eu coñecía, esfiañadas, por conversas soltas co Felipe Senén. Os seus falares incitáronme a pescudar un chisco sobre a orixes manchegas de don Aurelio e salientar a valor literario, posto no seu contexto, da esquecida novela El agüista. Aquelas demoradas parrafeadas telefónicas co Xan trouxéronme lembranzas do Sr. Evaristo “Espiritu Santo”, de Xesteira, de Aquilino, o alcalde “paseado”, que compre relembrar, labor no que anda comprometida a asociación memorialista “Castela galega”.
Axuda importante foi tamén a do amigo Ernesto, para min Nestito, o fillo do Corcheiro, que me achegou a súa memoria, algunha compartida, e documentos para refacer circunstancias vitais do lembrado mestre peripatético.
Non menos importante foi a axuda de Felipe Gallego, para nós “Felipe do Pote”, co que andamos a dar voltas por Cabanelas, Leiro, Banga… para tirar as certeiras fotos que fixo, ademais de mellorar aquelas outras que eu lle enviaba sacadas de catálogos e libros ou realizadas por man tan pouco hábelenciosa como a miña.
– Agora o libro recolle corenta e cinco entregas máis algunhas reelaboracións. Que che atopaches ao releer eses textos dous anos despois? Sorprendeuche algo?
Mais que releitura foi refeitura pero sen abandonar a temática nin a idea orixinaria. Nada en especial me sorprende, pero si me reafirmei, con intensidade, primeiro en que a memoria dá vida, e que aqueles recordos que reviviron os libros de dona Emilia foron para min sandadores. Os meus traballos co memorialismo da sublevación militar de 1936, en especial coas exhumacións, xa mo descubriran, pero agora confirmábaos o meu propio caso. E despois dúas intuicións que ao refacer e corrixir os textos se confirmaron. Primeiro que o espazo físico no que dona Emilia sitúa tres das súas máis importantes novelas, é dicir El cisne de Vilamorta, Los pazos de Ulloa e La madre naturaleza, publicadas unha tras doutra, algúns contos e unha novela curta non é outro que o das casas de Quintela, en Catasós, a de Corneda, no Irixo, e as de Banga e Cabanelas, co Carballiño e Cea como eixos de comunicación; por iso se me ocorréu denominar as tres novelas como “Triloxía do Avieiro”, útil na medida en que resalta esta unidade na localización das narracións. E unha segunda da que quedei convencido, que o personaxe central de Los pazos… é dicir o marqués, falso marqués, de Ulloa, Pedro Moscoso, é un retrato literario de Eduardo Quiroga, o seu cuñado; cousa evidente rastrexando a vida do personaxe real.
– Na presentación do 16 de abril estiveches con Xosé Manuel Soutullo (Galaxia), Felipe-Senén López (amigo e historiador) e o propio Navaza (autor do limiar). Como se viviu ese acto? Notaches que o público carballiñés se recoñecía nesas páxinas?
Sentín a ausencia de Paco Fumega ao que lle desexo a máis pronta recuperación. Despois era xogar na casa, tanto cos parceiros de mesa dos que coñecía a súa opinión sobre o libro polas moitas conversas previas e aínda así non se coutaron nas gabanzas que tanto agradezo. E sobre todo que era na casa, entre xente do Carballiño, amigos que se achegaron a presentación, moitos deles sabedores da temática por ler as entregas en badalnovas.com, por pedirme antes que as xuntase, e ledos agora por poder ter estas historias do Avieiro en formato libro e en edición coidada. As xentes da miña xeración, ou un pouco máis novos, atoparán reflectidas circunstancias que coñeceron ou das que ouviron falar. Con todo non considero que este sexa un libro só do Carballiño, pois a figura de dona Emilia e os Quiroga o expande e ademais nel hai tamén relatos documentados de violencias, crimes, sospeitas… que poden achegar outros lectores. Espero que estes outros aspectos se teñan en consideración e que o libro non fique limitado á presenza do Carballiño e de dona Emilia.
– Se un lector ou lectora collen hoxe Polo Avieiro de dona Emilia, que lle pides que leve consigo ao pechar o libro? Un lugar, un nome propio, unha sensación… ou simplemente unhas gañas de andar polas ribeiras do Arenteiro?
Pois espero que o primeiro que sinta sexa o pracer da lectura, que perciba a vontade literaria que perseguín, máis aló do rigor documental e do respecto memorialistico; que lles enganche a narración. Faríao moito mellor a miña nai, pero non podería escribilo, polo que só pretendín imitala. Espero que ademais da eufonía Avieiro se quede co valor histórico e patrimonial destas terras, se enfade polo estado da casa de Banga, pola desaparición da ferraxería do Soto ou se reclame a conservación doutros patrimonios ameazados. En fin que se coute o delirio de “niuyorkiño” que estragou o Carballiño e se protexa e conserve o que quedou non só na vila senón en toda a contorna. Ou, cando menos fique nun sosegado camiño de ida e volta entre Toscaña e á piscifactoría.
Desde o 25 de xullo de 2020 ata o 12 de xuño de 2021 Carlos publicou en badalnovas.com 45 artigos da serie “Polo Avieiro de dona Emilia“
Último artigo da serie publicado en badalnovas.com:
Polo Avieiro de dona Emilia (45): A bucólica Fontenla
No anterior Avieiro deixamos a Míguez “Ventosela” e a Rodríguez “Carballiño” triunfando na Zarzuela. Descoñecemos se ao acontecemento asistiu dona Emilia, aínda que estamos case por asegurar que de facelo ben que o saberiamos; non gustaba ela de pasar desapercibida. O que si sabemos é que estaba en Madrid, o seu lugar de residencia habitual dende había tempo, agás durante o veraneo na Coruña e Meirás. Na capital do reino despregaba o seu activismo político-social e literario. Informa La correspondencia de España[1] que a señora Pardo Bazán deu o banquete de despedida da tempada, previo á partida para o seu “pazo de Galicia”. Á recepción asistiron a “marquesa de La Laguna, la condesa de Requena, la de Peñalver, los Sres. Castelar, ministros de Puerto Rico y Turquía, conde de Peñalver, Linares Rivas (D. Máximo), Rodríguez de la Escalera y otros (…) las duquesas de Osuna y Valencia y muchas y muy distinguidas damas”. A condesa, di o xornal, pretende darlle un empurrón ás obras do “nuevo castillo que tiene en construcción”, para poder convidar, para o ano, algúns amigos. Aínda lle deu tempo, antes de regresar ao seu “rincón del noroeste”, a acudir, vestida de “blanco y azul con brillantes”, ao banquete que ofreceu o embaixador de Inglaterra, presidido pola infanta Isabel, xunto co nuncio papal, ministros, embaixadores e a flor e a nata da aristocracia española[2]. Con tanta trasfega festeira non é de estrañar, coidamos, que non tivese tempo para ir escoitar os “rústicos” gaiteiros do Avieiro, acougando nas butacas da Zarzuela, onda o mellor “de la colonia gallega en la corte”, e moito menos nas localidades altas, ateigadas de entusiastas fillos da Galicia “que trabaja dando vida a multitud de industrias”, como afirma o xornal no mesmo día da festa na embaixada da raíña Vitoria.
Unha ducia de anos antes, sendo xa unha escritora recoñecida e sobre todo polémica, ía collendo forma no seu maxín o país do Avieiro. Nos números 98 e 99 da bimensual Revista de España, correspondentes a maio-xuño e xullo-agosto de 1884, dona Emilia publicara unha “nouvelle” que anuncia a triloxía de “ romans” do Avieiro, isto é El cisne de Vilamorta, Los pazos de Ulla e La madre naturaleza. Bucólica, titúlase a noveliña asinada o 3 de maio de 1884, no mesmo mes no que se separou “de facto” de Pepe Quiroga e cinco meses antes de poñerlle o ramo a El cisne…, aínda que este non se publicase ata o comezo de 1885.
O protagonista da “nouvelle” é Joaquín Rojas, un mozo de 25 anos, avogado, aspirante a que a quenda das súas amizades lle permita chegar a xuíz sen perder a ilusión por modernizar a filosofía do dereito e seguir o exemplo paterno, un maxistrado que podería gozar dunha cómoda renda se fallara de forma diferente nalgún que outro litixio. O mozo recluído, por razóns hixiénico-sanitarias, nun “palomar grietado en el corazón de Galicia” para “convivir con la Naturaleza”. Son esas rendiñas galegas da súa nai as que lle permiten pasar aquela tempada recuperando a saúde, aínda que non en Niza como sería o desexo materno, e tratar así os síntomas que el mesmo describiu a un célebre doutor: cansazo ao subir as costas, leves suores no leito, tusidos rebeldes, opresión no peito, e, o máis molesto, unhas vertixes que unhas veces o obrigan a apoiarse na parede e outras prodúcenlle a sensación de voces sepulcrais falándolle ao ouvido. A receita do sabio doutor: “echar la llave a los libros”, cazar, pescar e respirar aire san.
Na procura de innovacións estilísticas, o relato é unha sucesión de cartas sen resposta que, entre setembro e marzo de 1884, o doente autor lle envía ao seu amigo, e colega, Camilo, dándolle conta tanto da evolución do seu estado de saúde, como do contacto coa natureza ou de dúbidas amorosas e incertezas morais. As misivas están todas asinadas na Fontela, agás a última, de marzo, remitida dende Pontevedra.
Pachín, o mozo eslamiado, estudoso e lector, non deixa de demandarlle ao colega libros para entreter as noites de inverno que están por chegar a aquela Tebaida que “reposa en el hondo de un ameno valle, formado por la vertiente de dos montañuelas, entre las cuales pasa cautivo el río Avieiro. De este río es tributario la fontela, o fuentecilla que mana en el huerto de mi propiedad y le da nombre”. A pesar desta mestura entre montañas, río e fonte, o predio nin é lóbrego, nin frío, nin triste, senón que está nunha das mellores comarcas de Galicia, na estrema das provincias de Ourense e Pontevedra, cunha temperatura benigna que nunca baixa de cero, aínda que chuvioso de máis, segundo o albeite de Cebre, vila, con dúas rúas e media, igrexiña semellante a un cuberto, mesón para remuda da dilixencia e unha escanastrada casa–cuartel da garda civil, que fica a escasas tres leguas da Fontela e a cinco de Pontevedra.
A abandonada casona, mandada erguer por un bisavó ou tataravó materno, está ao coidado dun “vejete marrullero, fisonomía inmóvil, ojillos relampagueantes de malicia”, a súa filla, duns vinte anos, unha cativa, como de oito, e un mozo de granxa, “un bárbaro” que se cortou o polgar cunha fouciña para non ir ao servizo. Os catro viven en promiscuidade “como las bestias en el establo”, na bodega, no lagar e nas vellas pipas, pois dende o oídio non se colleita viño como antes, enchidas de palla. A planta superior, na que vai residir o mozo madrileño unha tempada, ocúpana enormes cuartos nos que se acugulan moreas de trigo e centeo, castañas e patacas, peros e mazás…
Maripepa, a filla maior do señor Pepe de Naya, de mediana estatura, cute queimada polo sol e inzada de pecas, greñas roxas, mans curtidas, pés amplos pola teima de calzarse só os festivos e ollos verde-azuis, convertérase no entretemento de Pachín, dende que a observou á beira da vaca á que prendía por unha corda, mentres na outra man portaba a fouciña; ambas “terneras”, roxas, morenas, semellaban feitas de “tierra y teja molida”.
A nai natureza embebe o protagonista, absorto pola vida orgánica, polos soutos de castiñeiros, polas beiras do Avieiro inzadas de umeiros, vimbieiras e prados de herba molente orlados de espadanas e lirios, onde ben se podería recitar a Becquer, e entrégase ao doce pracer de existir, mesmo ata non ser quen de desencravar a caixa de libros que o amigo lle enviou. O doente avogado recibiu, na descoidada casa grande da Fontela, a visita do notario de Cebre, mozo coloradote, de barba mesta e longas e abondosas guedellas que se engarzaban nas non menos mestas cellas, cazador e mullereiro; e a do señorito de Limioso, tan inculto como cabaleiroso, romántico e encollido de palabras e que só pode contar como afección pecaminosa cazar perdices e que o máis que se afastou do seu pazo “acribillado a goteras” foi a Pontevedra. Na vella residencia familiar vive cun pai “chocho” e dúas tías raras. Moquéase o notario de que o de Limioso mantén os cans de “aleluyas” e de que na casa teñen o costume de pendurar o molete de pan dunha trabe para que non sexa doado de o pillar e así dure máis. A estas amizades engádese o cura de Naya, que, xunto a Limioso e o notario, entreteñen as horas de Joaquín entre “cazatas” de perdices e partidas de tresillo. Os tres personaxes estarán presentes, con maior ou menor intensidade, nas tres novelas pardobazanianas do ciclo do Avieiro, ao igual que Cebre, Limioso e Naya. Mais non só personaxes e localizacións, senón tamén a idea que despois desenvolverá en Los pazos e La madre naturaleza, isto é, un mundo dominado pola vida orgánica e non polo pensamento, polo instinto e non pola razón, polo primitivismo e non polo educación… Así vía dona Emilia o mundo “rústico” da fermosa Galicia inzado de personaxes embrutecidos, como o señor Pepe de Naya, o “vejete marrullero”, ou o “bárbaro” mozo de granxa de Bucólica e o Primitivo. O fachendoso e inculto gaiteiro “Gallo” ou o mesmo marqués de Ulloa de Los pazos ou criaturas silvestres como as vigorosas Maripepa e Sabela nos mesmos textos ou Perucho e Manuela na segunda parte de Los pazos…
Tras unha tarde de magosto, na que preferiu axudar a Maripepa na recolleita de castañas na vez de ler a Becquer, e unha cazata de perdices rematada cunha farta de troitas do Avieiro, o doente recaeu e volveron as quenturas e os delirios. Os novos amigos atendérono, trouxéronlle o médico de Cebre, mentres Maripepa lle preparaba menciñas a base de ovos batidos, leite, auga con mel…., e durmía, no chan, á beira da súa cama, como se fose unha cadela.
So, ós beliscos excesivos e as procaces insinuacións que o fauno do notario dirixía a Maripepa enrabiaban o avogado por consideralas inadecuadas, pesares que lle servían de chanza a Camilo, o correspondente madrileño, que se moquea do que interpreta como celos dun Pachín que andaba a se namoriscar dunha “ternera”.
Na carta de xaneiro, Joaquín dá conta da chegada do seu nomeamento como xuíz, pero a misiva, de xeito estraño, non se centra na satisfacción do degorado desexo cumprido, senón que describe, con minuciosidade, os acontecementos da feira do día de Reis en Cebre, á que Joaquín, acicalado como non había tempo que o facía, acudiu convidado polo piloso notario.
Cando ía tomar camiño da feira, o agora xuíz bateu con Maripepa levando o becerro para vender e enfeitada como el nunca a vira:
Llevaba mantelo negro, liso y muy ceñido, con ancha cenefa de pana; dengue negro también, recamado de azabache y sujeto a la cintura con un broche de dos conchitas de plata relucientes; al cuello, pañolito de seda azul. Su pelo rojo, alisado con agua, tenía al sol reflejos cobrizos, y su tez, a fuerza sin duda, de fricciones, ostentaba un brillo de juventud; las pecas satinaban a trechos el cutis tostado, y los ojos, verdosos, parecían de metal, vistos a la celeridad del día. ¡Cosa más rara! pensé para mis adentros.- Esta chica nos es fea, al contrario.
As rexoubas de Maripepa co éxito que o mozo madrileño ía acadar coas señoritas na feira aledárano, non polas señoritas, senón polas pícaras gabanzas da fermosa pastora. Adiantou o paso do cabalo, e tras o percorrido pola feira chegou á hora de acudir ao convite do notario:
… compacta sopa de fideos azafranados, el cocido monstruo, con sus moles de tocino y carne y sus chorizos derramando por las brechas de la tripa roja grasa, el asado de lomo capaz de mantener a un regimiento, y el océano de papas de arroz; dándote a conocer asimismo el plato clásico de las ferias, el pulpo curado y cocido, tras el cual se chupan aquí los dedos.
A pantagruelada, regada con viño do común e innúmeras garrafas de tostado, rematou por lle facer “crecer en mi la vida orgánica, y me vi libre de la eterna presencia del pensamiento”; así que dos beizos do novo xuíz brotaron zarzuelas e fragmentos operísticos, unhas veces tenros, outras apaixonados.
Mais a noite víñase enriba e ameazaba choiva. Non era o caso de que se reproducisen as quenturas do día de cazata. O cura, o señorito e o notario acompañárono durante un treito polo camiño da Fontela, despois de subministrarlle unha coroza, moito máis útil que un impermeable, por se o ceo descargarse. Ao pouco Joaquín albiscou, ao lonxe, a Maripepa, xa sen o cuxo. Pouco despois escoitou berros. Decatouse de que o notario xa non estaba onda eles. Botou a correr e atopou a Maripepa defendéndose do fauno piloso. Intervén entón Joaquín a trompada limpa, aínda sendo o notario ben forte e rochoso; os contendentes rodaron por un barranco ata que o notario rematou algo mancado. O cura de Naya e o señorito de Limioso interpóñense para que a cousa non fose a máis. O notario tras pedirlle perdón e facer as paces recórdalle a Joaquín que cando as cousas importan cómpre avisar os amigos.
Maripepa xa non está. Pero o mesmo notario lle advirte a Joaquín que non se preocupe que a moza esperará. En efecto, ao pouco de retomar o camiño, o vitorioso galán atopou a Maripepa, ofertoulle a coroza pero ela pediulle subir ao cabalo. Ben de noite chegaron a Fontela, a paso lento, ambos cubertos polo coroza.
Os remorsos agonían o novo xuíz. As dúbidas entre a pulsión orgánica e a contención social atribúlano. O lector de Becquer, moralmente ríxido e decidido a reformar a filosofía do dereito, rexeita radical as insinuacións do amigo madrileño para que fuxa “a escape”. Joaquín négase a tal indignidade. Está disposto a casar con Maripepa sabendo dos innúmeros inconvenientes de tal decisión, do dolor que causaría na súa familia, e asume a maior das desigualdades nun matrimonio: a intelectual. Mais a el sóbranlle “fuerzas para luchar con el universo, no con mi conciencia acusándome de la más fea alevosía”.
Este ensimesmamento moral é exclusivo de Joaquín. Ninguén máis que el ve o conflito. Nin o seu amigo Camilo; nin a mesma Maripepa, que considera máis doado que polo Avieiro baixe viño en vez de auga antes de que Joaquín se case con ela; nin o pai da rapaza que responde ao asunto cun sorriso retranqueiro e pedindo rebaixa na renda ou un pequeno préstamo; nin por suposto o cura, que cando sorprendeu os mozos de brincadeira e ante aseveración de Joaquín de que ía casar, na vez de felicitalo, respondeulle que estas cousas cumpría pensalas amodo que eran para toda a vida e que tampouco cometera tanta falta pois “El diablo lo enreda, Vd. es muchacho, ella rapaza, y el fuego junto a la estopa… Ya se ve…”. Este rexeitamento das súas prioridades morais non fai máis que reafirmar a Joaquín en casar o máis axiña coa pobre Maripepa. Así llo indica ao amigo madrileño para que llo comunique aos pais.
Un mes despois, dende Pontevedra, en transito cara a Porto para regresar a Madrid, Joaquín escribe a avergonzada e última carta na que relata a resolución dos seus problemas morais tras unha entroidada que lle descubriu que os seus agoniante remorsos só eran o froito dunha pesada broma. O domingo de Entroido presentáronselle na casa, á hora do xantar, media ducia de mascaras, vestidas como se fosen paisanos, armando unha gran barafunda. Tres eran homes e outras tres mulleres. Ao velo, subiron á planta principal onde seguiron armando un gran balbordo. Elas con pandeiros e castañolas; eles, un cun enorme e estrondoso corno, outro cunha abafante gaita grileira e o terceiro cunha enorme vincha de porco inflada, coa que golpeaba a quen se lle puxese por diante. Como bo anfitrión ofreceulles viño e sacou copas para o tostado; pero, contra o que agardaba, non se botaron a el, senón que actuaron comedidos e mesmo unha das mascaras pediu auga que lle trouxo Maripepa. Esta e outras actitudes fixéronlle pensar que non se trataba de paisanos, idea que confirmou cando as tres “damiselas” turraron del cara á eira arremedando a el e a Maripepa collidos de ganchete paseando polas rúas de Madrid, ou a Maripepa calzándose os botíns de raso antes de acudir ao “besamanos” do rei ou abanicándose en presenza da infanta. Foi daquela cando se decatou de que tras as carautas femininas agochábanse as señoritas que coñecera na feira de Cebre e que os que se ocultaban tras as caretas varonís non podían ser outros que o notario ouveando co enorme corno, o señorito de Limioso irritando os ouvidos coa áspera gaita e, para maior asombro, o cura repartindo vexigazos. Foi entón cando se decatou de que non pisara ningunha flor, senón que só recollera unha flor tripada e por que pés, meu deus, por pés inmundos e viláns. Para asegurarse, achegouse ao cabaleiroso Limioso e pediulle que, a cara descuberta, lle confirmase o que lle insinuaran con ela tapada. O señorito díxolle que viñeran facer esta entroidada porque lles daba pena velo tan enganado, que sabían que se divertía coa rapaza, cousa normal na que ninguén debía meterse, pero cando o cura os informou das súas intencións de matrimonio tiveron que contarlle a verdade. Aínda así a dúbida asaltouno, non seria unha vinganza do notario ou unha chanceada para o señorito madrileño?
Así que andou á espreita ata decatarse de que o seu rival non era o notario, senón o bárbaro e repulsivo Manuel co dedo rabenado. Ordenou de seguida que lle preparasen o cabalo e a maleta. Ollou a Maripepa chorosa, berroulle, sacudiuna irado, e ela, entristecida, confesou. Había tres anos que estaba comprometida con Manuel e se non casaran era por falta de cartos para o enxoval e o banquete. Menos mal que el non fora o enganado, senón Manuel. Deulle uns cartos a melancólica Maripepa e matinou en que podería acontecer se fose para el esa muller, nacida noutra condición e educada dalgún modo; quizais a máis leal das esposas e seguro que unha das máis amantes. Pola mañá cedo achegouse ao pazo de Limioso para saudar o señorito, pasou por Naya, onda o cura, e tirou para Cebre, camiño de Pontevedra.
E posíbel que a Fontela emiliana fose ese punto fronteirizo de brutal contraste entre un templo do consumo e outro da miseria e marxinalidade, estragado pola modernidade en forma de toneladas de formigón e chapapote que nos atopamos ao entrar no Carballiño? Quizais, aínda que xa non conserve nada daquela vizosa fermosura que nos describe dona Emilia. Aquela Fontela e A Fonteboa, ámbas na parroquia de Amarante , eufónico nome, , na circunscrición masidá polos caprichos administrativos, son hoxe unha triste sombra do que deberon ser, aínda que non fose ningunha a que inspirou a dona Emilia.
Volvamos ao comezo destas
liñas. Lembrábamos a despedida madrileña de dona Emilia e os preparativos de
veraneo. Nós imos facer outro tanto e
suspender estes percorridos polo Avieiro ata o remate do verán;o noso cae polo
San Cibrao. Daquela agardamos regresar cun pequeno mangado de Avieiros sobre á gran
novela de dona Emilia que por razóns editoriais dividiu en dúas, Los pazos de Ulloa e La madre naturaleza que teñen moito que
ver con Banga, Vilamorta e o Avieiro, moito máis do que se acostuma resaltar.
Feliz verán, agardemos que sen andazo nin carautas.
[1] La correspondencia de España, 26/6/1896
[2] La correspondencia de España, 1/7/1896
———————————————————————————————————
Outros artigos de Carlos Meixome:
Polo Avieiro de dona Emilia ( 1 ) : “Os nomes do Avieiro de dona Emilia”
Polo Avieiro de dona Emilia ( 2 ) : “E ti de onde es?. Un pouco de egohistoria “
Polo Avieiro de dona Emilia ( 3 ) : O balneario. Outro anaco de egohistoria
Polo Avieiro de dona Emilia ( 5 ) : A poxa. Outra breve cata na historia do balneario
Polo Avieiro de dona Emilia (7) : As expectativas incumpridas. Cata final na historia do balneario
Polo Avieiro de dona Emilia (8) : Outro retrinco de egohistoria
Polo Avieiro de dona Emilia (9) : Un enterro de liñaxe
Polo Avieiro de dona Emilia (10) : “Deme auxilio Buela que me quedo sin sangre”
Polo Avieiro de dona Emilia (11) : O “Palacio de los Recuerdos”
Polo Avieiro de dona Emilia (12): ” Entre señor e faraón “
Polo Avieiro de dona Emilia (13): ” A véspera “
Polo Avieiro de dona Emilia (14): ” A feira “
Polo Avieiro de dona Emilia (15): Os fogos
Polo Avieiro de dona Emilia (16): Dinamita en Cabanelas
Polo Avieiro de dona Emilia (17): O día grande
Polo Avieiro de dona Emilia (18): E o Cisne, de que vai?.
Polo Avieiro de dona Emilia ( 19 ) : “Nieves e Leocadia”
Polo Avieiro de dona Emilia ( 20 ) : Flores e Gaspara
Polo Avieiro de dona Emilia, (21): Eco e Narciso.
Polo Avieiro de dona Emilia, (22): O miradoiro.
Polo Avieiro de dona Emilia, (23): Pragas
Polo Avieiro de dona Emilia (24): Matute, a outra praga do Ribeiro
Polo Avieiro de dona Emilia (25): Vendimas.
Polo Avieiro de dona Emilia (26): Tostado.
Polo Avieiro de dona Emilia (27) : Dona Mariquiña
Polo Avieiro de dona Emilia (28) : Un segredo de familia?
Polo Avieiro de dona Emilia (29) : Outro segredo de familia
Polo Avieiro de dona Emilia (30) : Curros en El cisne e outro retrinco de egohistoria
Polo Avieiro de dona Emilia (31) : Vilamorta recoñece á Pardo Bazán.
Polo Avieiro de dona Emilia (32) : Calviño e a Bazán (1).
Polo Avieiro de dona Emilia (33) : Calviño e a Bazán (2).
Polo Avieiro de dona Emilia (34): O meu Calviño
Polo Avieiro de dona Emilia (35): Quen é o da última fila, o da esquerda?
Polo Avieiro de dona Emilia (36): Sobre flâneurs, dandis, sátiros e airistas
Polo Avieiro de dona Emilia (37): Sobre auguistas e veraneantes.
Polo Avieiro de dona Emilia (38): O desterro de don Aurelio
Polo Avieiro de dona Emilia (39): A banqueira da Loba
Polo Avieiro de dona Emilia (40): A Loba en Cebre
Polo Avieiro de dona Emilia (41): A Loba de don Aurelio
Polo Avieiro de dona Emilia (42): O meu don Aurelio
Polo Avieiro de dona Emilia (43): Antes de Coren
Polo Avieiro de dona Emilia (44): Vindicación de gaiteiro
